ارزیابی تأثیر رسانه‌های دیجیتالی بر کارکرد مغز در مصاحبه با عبدالرحمن نجل‌رحیم
 
کاهش قدرت تخیل و تفکر با اشباع تصویری
 
سعید ارکان‌زاده‌یزدی
 

خواندن کتاب یا روزنامه با تبلت چه فرقی با خواندن کتاب و نشریه چاپی می‌کند؟ از نظر کسانی که مسن‌تر هستند یا عادت به خواندن روی وسایل الکترونیکی ندارند، خواندن مطبوعات با وسایل امروزی خیلی دشوارتر است، اما خیلی از آنهایی که با تلفن هوشمند و لپ‌تاپ بزرگ شده‌اند هم می‌گویند وقتی یک متن چاپ‌شده را می‌خوانند بهتر می‌توانند آن را فهم یا در آن تعمق کنند. آیا واقعا چنین تصوری واقعیت دارد یا خیال و وهم ماست که هنوز آن‌طور که باید با فناوری سازگار نشده است. دکتر عبدالرحمن نجل‌رحیم، عصب‌شناس و عصب‌پژوه، به سؤالاتی در این باره پاسخ می‌دهد.
   
  گاهی شنیده می‌شود که اینترنت بر شکل فکرکردن ما تأثیر می‌گذارد. واقعا اینترنت چقدر در این قضیه اثر دارد؟
اول از همه بگذارید این موضوع مهم را باز کنم و بگویم که اینترنت و همه ابزارهای الکترونیکی در ارتباطات جدید، انقلابی در تاریخ و فرهنگ بشری به وجود آورده‌اند که از تاریخ اختراع خط به بعد، سابقه نداشته است. یک جهش بزرگ بوده است. مسلم است ابداع این ابزارهای مهم، می‌تواند ارتباطات شبکه‌های مغزی انسان را هم تغییر دهد، زیرا مغز عضوی پلاستیک و پویا است و با ابزارهای مهم و تأثیرگذاری که اختراع می‌شوند، خود را هماهنگ و دائما از آنها برای سازماندهی نوشونده خود استفاده می‌کند و کارایی خود را گسترش می‌دهد. دلیل ابزارسازشدن انسان اجتماعی نیز به دلیل پویاترشدن مغز و در استفاده بهینه از مجموعه ژنتیکی یا ژنوم انسانی بوده است. بنابراین با رشد و تحول در پیچیدگی و کارایی ابزارها، سازماندهی مغز انسان نیز متحول می‌شود و بدیهی است که به همراه آن، سازماندهی ژنوم انسانی نیز از نظر کارکردی تغییر می‌کند. بدیهی است که وجود کامپیوتر و اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، می‌توانند ابزارهای مفید جدیدی در گسترش و بهبود احوالات بشر بر کره خاکی و کمکی بزرگ برای کار خطیر مغز در دنیای پیچیده امروز باشند. ولی دو نکته را نباید فراموش کرد: ابزارهای جدید پیچیده با سرعتی در حال تغییر و دگرگونی هستند که در طول تاریخ زندگی بشری سابقه نداشته است. مهم‌ترین پژوهشی که در این زمینه می‌تواند انجام گیرد، بررسی مغز انسان از نظر توان سرعت جذب این تحولات از نظر آموزشی و پرورشی و حد و حدود آن است. باید مطابق با طبیعت و بیولوژی مغز، سرعت رشد تکنولوژیک در زمینه الکترونیک و نحوه بهره‌وری از آن را تنظیم کرد. به‌هم‌خوردن این تعادل می‌تواند موجب بحران بزرگی در ماندگاری بشر از نظر زیست‌شناختی شود؛ امری که نظام‌های حاکم فعلی جهان به آن توجه لازم ندارند و ترجيح مي‌دهند بودجه پژوهشی مورد نیاز دراین‌باره را در زمینه‌های گسترش سیاسی و نظامی خرج کنند. دوم، سرعت بخشیدن و به‌روزکردن نحوه آموزش مغزها و آماده‌کردن آنها برای استفاده بهینه از این ابزارها با آهنگ رشد تکنولوژیک است. این مسئله به پژوهش‌های وسیع چندرشته‌ای در جوامع با فرهنگ‌های مختلف با سطح زندگی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و ایدئولوژیک مختلف احتیاج دارد. هم‌اکنون ما شاهد ناهنجاری‌هایی در زمینه سوءاستفاده قدرت‌های تمامیت‌خواه و خصومت و خشونت‌طلب برای به اجاره درآوردن یا به گروگان‌گرفتن مغزهای افرادی هستیم که از بینش لازم برای استفاده از ابزار الکترونیکی برای فعال و پویا نگه‌داشتن توانایی‌های مغزی خود برخوردار نیستند. این نحوه سوءاستفاده برای پیشبرد مقاصد کلان نظام‌های حاکم، برای هم‌شکل و همراه‌کردن مطیعانه از طریق برانگیحتن هیجانات اولیه، تهدیدی برای نسل بشر به حساب می‌آید، چون هر وسیله و ابزاری که در جهت بازپس‌گیری تنوع و گوناگونی برای گسترش قدرت انتخاب مغز به کار گرفته شود، طبیعتا  علیه تکامل طبیعی انسان برای بقا در شرایط بهتر و با آزادی عمل بیشتر عمل خواهد کرد. ابزارهای مفید جدید، به‌ویژه آنهایی که هنوز سواد عمومی مردم برای استفاده از آنها به حد رضایت‌بخشی نرسیده، ولی حکومت‌ها به آنها دسترسی دارند، می‌توانند به شکل تهدیدآمیزی در جهت عکس حفظ تنوع و گوناگونی و آزادی برای انتخاب به کار آیند. درحالی‌که استفاده آگاهانه و فعالانه این ابزارهای جدید از طرف مردم، می‌تواند فرصتی باشد در خدمت حفظ و گسترش تنوع و گوناگونی تخیل و تفکر و آزادی انتخاب در جوامع بشری.
  فناوری‌های ارتباطی جدید می‌توانند پیام‌ها را راحت‌تر و به اندازه بیشتری به مخاطبان برسانند اما آیا در سطح فهم این پیام‌ها تفاوتی به وجود آمده است؟ مثلا آیا می‌توان گفت که متن چاپی روزنامه‌ها و کتاب‌ها، با شکل ادراک متفاوتی در مخاطبان، نسبت به متن‌های مشابه الکترونیکی مواجه می‌شوند؟
در این امور مشخص هم باید نقش وسایل الکترونیکی در زندگی ما انسان‌ها را در نظر داشت. نباید فراموش کرد با اینکه ابزاري کامپیوتری اختراع شده است که به گسترش توانایی‌ها و آزادی‌های مغز انسان کمک بکند، ولی مغز ما تفاوت اساسی ساختاری با کامپیوتر دارد. کامپیوترهاي دیجیتالی، به شکل صفر و یک کار می‌کنند، مغز ما آنالوگی کار می‌کند و ارتباطش با جهان خارج استعاری است. نقش کامپیوتر گرفتن اطلاعات از بیرون است، مغز ما خودش اطلاعات مورد لزوم را در درون خودش می‌سازد. در مغز ما سخت‌افزار از نرم‌افزار جدا نیست و هر تغییر نرم‌افزاری، با خود سخت‌افزار را هم تغییر می‌دهد. بنابراین بین کاری که مغز انجام می‌دهد و به آن ذهن می‌گوییم و خود فیزیک مغز، هیچ‌گونه جدایی وجود ندارد.
ولی کامپیوتر سخت‌افزاری است مجزا که هر نرم‌افزار غریبه‌ای می‌تواند به ‌طور مستقل و غیروابسته کارهای همیشه متفاوت و گاه متناقض خود را درون یک سخت‌افزار واحد انجام دهد. مغز در خودش یک دستگاه ارزش‌گذاری و انتخاب‌گری دارد که از نظر سخت‌افزاری و نرم‌افزاری جدا نیست و کارش این است که شاخصه‌ها و اعتبار و اهمیت مفاهیم و مقوله‌ها را بسنجد و بقیه را که به دردش نمی‌خورد، حذف کند و به‌این‌ترتیب محیط زندگی‌اش را هم خودش بسازد. مغز، دستگاه‌های تمرکز، حافظه و یادگیری‌اش انتخابی است و هیجانات، احساسات و ذهنیت و آگاهی انسانی بر بنیاد آن شکل می‌گیرد. به عبارت دیگر، مغز مانند کامپیوتر، یک دستگاه پردازشگری نیست که هر اطلاعاتی را که از راه می‌رسد، پردازش کند و به حافظه بسپارد؛ بنابراین کامپیوتر استعاره خوبی برای مغز نیست و به این معنا، انسان هیچ‌وقت نمی‌تواند نزدیکی و دوستی و رفاقت عاطفی با کامپیوتر و روبات‌ها پیدا کند. هنرمندها به این مقوله به‌خوبی حساسیت نشان داده‌اند؛ مثلا اگر فیلم «فارنهایت ۴۵۱» فرانسوا تروفو یا «2001 یک اودیسه فضایی » استنلی کوبریک را دیده باشید، به جنبه‌های تفاوت بنیادی کامپیوتر و انسان و اینکه کامپیوتر در آینده و حتی در شکل عالی خود هم نمی‌تواند همراه و رفیق انسان بماند، اشاره شده و اینکه تفاوت ماهوی بین کار مغز و کار کامپیوتر وجود دارد. در فیلم استنلی کوبریک (۲۰۰۱ یک اودیسه فضایی)، جدال بین «هال» (روبات) کامپیوتری و «دیو»، انسان فضانورد در داخل سفینه، دیدنی است. روبات به شکل کامپیوتری خود، می‌خواهد خود را در برتری حافظه محاسباتی، باهوش‌تر از انسان نشان دهد و این هیچ‌وقت برای مغز انسانی که توانایی‌های خود را در طول تکامل بیولوژیکی طولانی و در تجربیات سخت و طاقت‌فرسای پرفرازونشیب تاریخ طبیعی بر روی کره خاکی به دست آورده است، مقبول نیست. در فیلم «فارنهایت ۴۵۱» مأموران آتش‌نشانی، مأمور سوزاندن کتاب‌ها می‌شوند تا مردم اطلاعات، دانش و آگاهی خود را فقط با وسایل الکترونیکی از‌جمله تلویزیون از طرف مقتدران و اداره‌کنندگان جامعه بگیرند. نیروی مقاومت تشکیل می‌شود تا هر انسانی یک کتاب را که همه نسخ آن سوزانده شده حفظ کند تا به این وسیله کتاب‌ها حفظ شوند. می‌بینید که کتاب چاپی کاغذی در کلیت خود از نظر عاطفی می‌تواند به انسان نزدیک‌تر باشد؛ به این علت که کتاب وقتی که نوشته و چاپ شد، دیگر نرم‌افزار و سخت‌افزاری درهم‌تنیده است، جسم و تن دارد و ماهیت قابل تفکیکی بین نوشته، کاغذ، صفحات صحافی‌شده  و ورق‌های کتاب وجود ندارد و هر صفحه، بخشی از تمامیت کل تن کتاب را تشکیل می‌دهد. حتی گاهی بوی کاغذ کتاب، خاطرات شخصی و یگانه‌ای را برای خواننده یا دارنده کتاب زنده می‌کند. کتاب با انسان صمیمی‌تر می‌شود، ادعایی از نظر هوش و توانایی در مقابل انسان ندارد، همان‌قدر که در آن نوشته شده، ادعا دارد. قرار نیست نرم‌افزار فوق‌توانای دیگری بر روی صفحه‌های او بنشیند. کتاب هیچ‌وقت در موضعی تهدیدکننده نسبت به انسان قرار نمی‌گیرد؛ ولی دستگاه الکترونیکی ابزار خودساخته دست انسان، درعین‌حال که برای انسان فرصتی است برای کنترل بیشتر بر طبیعت، ولی می‌تواند تهدید هم به شمار‌ آید. دستگاه الکترونیکی این توان را دارد که دائم هوش خود را به رخ کاربرِ ناشی بکشد و به او طوری تفهیم کند که «تو آدم خوشبختی هستی که من را داری! می‌بینی که از من چه کارهایی برمی‌آید که تو به‌تنهایی از عهده آنها برنمی‌آیی!». به عبارتی، کتاب فروتن است، صفحه الکترونیکی پرمدعا و به ‌طور عاطفی و شهودی صمیمیتی ایجاد نمی‌کند، فقط یک وسیله کمکی به نظر می‌آید که زیادی خودش را به رخ می‌کشد و از این نظر است که خواندن کتاب الکترونیکی، گاه مغز را خسته می‌کند؛ چون خودمانی نیست، فضای آن، توسعه فضای بدن انسان به نظر نمی‌رسد، تمرکز ایجاد نمی‌کند و فهم را آهسته‌تر می‌کند. همه اینها به این خاطر است که رابطه عاطفی عمیقی به وجود نمی‌آورد، ملموس نیست، جسمانیت یگانه‌ای ندارد؛ بلکه سخت‌افزاری است مجزا در خدمت نرم‌افزارها؛ دو شقه با ماهیت جداگانه که هویت یگانه ندارد. این مسئله‌ای است که در آینده باید حل شود.
  کمی به ساختار اینترنتی و تأثیرش بر ذهن و شیوه فکر‌کردن بپردازیم؛ اینترنت و رسانه‌های نوین دارای لینک‌ها و هایپرلینک‌های متعددی هستند و خوانش آنها به صورت شبکه پیچیده‌ای از این لینک‌ها انجام می‌شوند. آیا این لینک‌ها و هایپرلینک‌ها هم توانسته‌اند روی عملکرد مغز و تغییر شیوه تفکر انسان‌ها اثر بگذارند؟
لینک‌ها و هایپرلینک‌ها در اینترنت یا شبکه‌های اجتماعی، نوعی کپی‌برداری البته ناکامل و غیردقیق از کارکرد مغز است؛ نوعی مدل‌برداری سطحی از نحوه استفاده مغز از حافظه و خاطره و خیال برای اندیشیدن. اما چون یک دستورالعمل همگانی و یک‌شکل دارد و به‌طور فردی و متنوع نمی‌تواند طراحی شود و به‌نوعی اختیار انتخاب از روی نیاز را از کاربر می‌گیرد و در نهایت تحمیلی است و نوعی حافظه‌سازی و ایجاد تخیل می‌کند و تفکر مصنوعی می‌سازد، می‌تواند کاربر مقهور خود را از آزادی به‌کارگیری حافظه و تخیل و تفکر واقعی محروم کند؛ اما اگر کاربر هوشیار باشد و مغز خود را فعالانه و پویا، در برخورد با لینک‌ها و هایپرلینک‌ها به کار گیرد و بر آنها تسلط داشته باشد، می‌تواند فرصتی برای گسترش توانایی‌های ذهنی مغز خود پیدا کند. نباید فراموش کرد که در‌این‌باره نیز اینترنت می‌تواند پر‌مدعا و تحمیل‌گر ظاهر شود و بخواهد نشان بدهد که «از توِ استفاده‌کننده از این ابزار بیشتر می‌داند! و بیشتر از تو می‌داند که تو چه می‌خواهی و به دنبال چه چیزی هستی!». انتخاب به وسیله دستگاه که منِ کاربر چه می‌خواهم، تمرکز منِ انسان را به هم می‌زند؛ زیرا مغز ما دستگاه گزینش‌گری در عمق خود دارد که عرض اندام هر مدعی حامل اطلاعاتی ناخواسته و انتخاب‌نشده را مزاحم و آزاردهنده تلقی می‌کند و حتی این اطلاعات‌نماها می‌توانند برای مغز گیج‌کننده و برهم‌زننده تمرکز و تعمق و فهم مطالب باشد.
گاه ممکن است بعضی از نرم‌افزارها چنان طراحی شده باشند که بخواهند مغز کاربر را به انقیاد خود درآورند و از او یک هرزه‌گردِ به دنبال اطلاعات بی‌فایده و پریشان‌هدف و بی‌قابلیت بسازند. خطر عمده این نرم‌افزارها هدایت بی‌اراده مغزها به سوی گیج‌‎شدن، به بن‌بست رسیدن، به بطالت گذراندن و پرسه‌زدن در باغ هیچستان است. این موضوع تهدیدی جدی است؛ به‌ویژه اگر این نرم‌افزارها به دست جوانان کم‌تجربه و هدف‌گم‌کرده بیفتد. لینک‌ها و سوپرلینک‌ها نباید به‌طور حاضر و آماده در نرم‌افزارها، مانند فست‌فود (غذای فوری آماده)، به‌وفور باشند؛ زیرا وجود آنها می‌تواند نزد بسیاری مایه تمرکززدایی، عدم دقت به عمق مسائل و کاهش قدرت انتخابگری ذهن انسان براساس نیاز شود و از همه مهم‌تر، دامنه تخیل انسان محدود شود و قدرت خلاقیت پایین بیاید. بدیهی است که این نوع نرم‌افزارها، در موارد بسیار، دانش را زیاد نمی‌کنند،  بر سرگردانی و پریشانی می‌افزایند. در این بازار مکاره، باید ما انسان‌ها یاد بگیریم که مغز خود را محور قرار دهیم و گول فریبندگی و اغواگری پیشنهادهای متعدد برای هرزه‌گردی در این نرم‌افزارهای لینک‌دار و مولتی‌لینک‌دار را نخوریم، بلکه آنها را در انقیاد تمرکز و تعمق و تخیل و تفکر خلاق خود در‌بیاوریم. و باید بدانیم این نهضت حیاتی، نیاز به اعتمادبه‌نفس انسانی در مقابل کامپیوتر، این ابزار پرمدعای ساخته دست انسان، دارد که باید همواره با تمرین و آموزش در این زمینه همراه باشد.
  مخاطبان رسانه‌ای، هنوز در خیلی از موارد خوانش خود را با مطالعه انجام می‌دهند. آیا مطالعه اینترنتی، همان‌طور که از نظر شکلی با مطالعه کتاب و مجلات چاپی متفاوت است، از نظر میزان عمیق‌شدن روی موضوعات هم متفاوت است؟
این سؤال هم در راستای مباحث قبلی است. الان چندین پژوهش وجود دارد که همین را نشان می‌دهد که در خواندن کتاب و مجله یا روزنامه کاغذی نسبت به نوع الکترونیکی آن، افراد عمیق‌تر به موضوع مورد مطالعه توجه می‌کنند و مغزشان بیشتر درگیر می‌شود. اگر بخواهیم به علت اصلی و بنیادی آن بپردازیم، شاید به همین احساس بیگانگی و جدایی با ابزاری برسیم که با آن روبه‌رو هستیم. ابزاری مانند کتاب و روزنامه، ابزاری ملموس‌تر برای نزدیک‌شدن و دست‌یافتن به فهم عاطفی و شناختی هستند. نرم‌افرار و سخت‌افزارشان در هم تنیده شده است. ممکن است زمانی کاغذ و نوشته روی آن، از هم جدا باشند، ولی وقتی به دست ما می‌رسند، به هم سرشته شده‌اند، ظاهر و باطن‌شان یکی است، صادق‌اند، به‌طریقی دست‌آموز مصرف‌کننده هستند و ادعایی بیش از آنچه که هستند ندارند، ولی نرم‌افزارها هفت‌رنگ‌اند، به کنترل درآوردن و احساس یک‌رنگی‌کردن با آنها، مشکل است؛ به عبارت دیگر، کمتر خود را در کنترل کاربر قرار می‌دهند و ادعای هوشی دارند که به نظر می‌رسد گاه، می‌طلبند که شعور کاربر را به چالش بکشند یا به مسخره بگیرند و اغلب برای او تعیین‌تکلیف کنند یا بخواهند روش خواندن را به او تحمیل کنند. با چنین ابزاری دشوار است که صمیمی و نزدیک شد، درعین‌حال که در بسیاری موارد، رام‌کردن آنها می‌تواند کار دشواری نباشد. ولی به‌هرحال، استفاده درست از آنها، مهارت بیشتری می‌طلبد. همین تفاوت‌ها، می‌تواند فهم عمیق محتویات کتاب و نشریات چاپی کاغذی را نسبت به صفحات الکترونیکی زیادتر کند. به‌هرحال، فراموش نکنید که ما موجوداتی هستیم که معنا را با جسم و بدن خود می‌سازیم؛ بنابراین، از نظر خصوصیات ابزاری که به نوعی باید به‌عنوان ضمایم توسعه‌یافته بدن ما عمل کنند تا به کمک شناخت ما بیایند، کتاب کاغذی به ما نزدیک‌تر شده است. به همین دلیل، شاید هنوز زود باشد که وسایل الکترونیکي تضادهای درونی خود را حل کنند و دست‌آموز شوند و با بدن ما به هماهنگی کامل برسند تا ما را به معنا نزدیک کنند.
  در خیلی از موارد، خواندن متن‌های الکترونیکی در حالت حرکت، در جاهای شلوغ یا در مکان‌هایی انجام می‌شود که مناسب خواندن نیست. آیا از نظر شما هم رسانه‌های الکترونیکی کمتر در محیط‌های مطالعه کلاسیک، مثل کتابخانه یا روی مبل منزل خوانده می‌شوند و از این نظر هم میزان تعمق کمتری را فراهم می‌کنند؟
این نکته خیلی مهم است. به این علت هم مهم است که درجه فهم، یادگیری، حافظه و خاطره، تخیل و تفکر ما بستگی به شرایط کلی جسمانی و موقعیتی دارد که از نظر فردی در آن قرار داریم. هرچه باشد، ما موجودی هستیم که برای ماندگاری و بهبود شرایط زیست و حداکثر استفاده از وجود جسمانی خود، در این کره خاکی باقی ماندیم؛ بنابراین شرایطی که ما را با بالاترین کیفیت بازدهی فعالیت جسمانی برای باروری ذهنی در مغزمان برساند، خواسته و آرزوی ماست. بهترین راهش هم در اختیار داشتن ابزاری است که بتواند به قدرت تخیل و تفکر ما دامن بزند و ما را به گردش تاریخی - جغرافیایی دلخواه ببرد و در‌عین‌حال، ما را در تماس با خودمان نگه دارد. متون کاغذیِ چاپی رابطه کارکردی ملموسی دارند؛ از نظر تلفیق نرم‌افزاری و سخت‌افزاری مانند رابطه بدن با ذهن ما هستند، ولی وسایل الکترونیکی نوشتاری هنوز دوگانگی سخت‌افزاری و نرم‌افزاری خود را حل نکرده‌اند تا به وجود انسانی ما نزدیک شوند و به همان حدِ کتاب کاغذیِ چاپی با ما ارتباط برقرار کنند و دستگاه شناختی ما را کاملا معطوف به محتوای انتقالی خود کنند. در این خصوص، برای پیداشدن راه‌حل به زمان بیشتری نیاز است.
  در رسانه‌های الکترونیک نوین، متن خواندنی کمتر شده و خیلی از مفاهیم با تصویر و فیلم رسانده می‌شوند. این تفاوت شکلی متن هم در میزان تأثیرگذاری این رسانه‌ها اثر گذاشته؟
اینکه زندگی امروز ما به‌ویژه در زمینه تبلیغاتی و آموزشی بیشتر براساس تصویرسازی و تأثیر آن بر ضمیر ناآگاه و آگاه قرار دارد، درست است. اشباع‌شدن دنیای رسانه از تصاویر یک خطر مهم دارد.
این خطر به معنای این است که بر اثر این اشباع تصویری، انسان دو خصوصیت بسیار مهمش را که نقش بنیادین برای بقا و تحول فرهنگی بازی می‌کند، از دست بدهد. این دو خصوصیت که در رابطه تنگاتنگ با یکدیگر هستند، قدرت گزینش و قدرت خیال است. اشباع تصویری، انسان‌ها را بی‌نیاز از ساختن تصویر در خیال خودشان می‌کند، یعنی ذهن‌شان را تنبل می‌کند و حرکت و جنبش ذهنی را از آنها می‌گیرد که مثل کنش فیزیکی بدنی، برای حیات ضروری است و در این فرایند تصویرسازی در ذهن، ما با نوعی تصاویر در رابطه با تاریخچه، سرگذشت و شرایط خاص و یگانه انسانی خود مواجه هستیم که مشخصات منحصربه‌فرد دارند، ولی خوراندن تصاویر آماده به ذهن به حد اشباع، موجب می‌شود ذهن خلاق و سازنده مغز انسان، تنبل و بیکاره شود. دوم اینکه مغز ما تابع تنوع و گوناگونی در خلق تصاویری است که گزینش می‌کند و این گسترش دامنه آزادی از میان تنوع و گوناگونی است که ذهن را به کنش و کار وامی‌دارد و جامعه انسانی را پویا و خلاق نگه می‌دارد و از هم‌شکل و یکسان‌سازی آدم‌ها، آفت بزرگ جامعه انسانی جلوگیری می‌شود. بنابراین استفاده از تصاویر تا حدی مُجاز است که فعالیت ذهنی مغز انسان‌ها را به بازنشستگی، خستگی و کرختی نکشاند و از آنها ماشین‌های مطیع و تابع یکسان نسازد. به عبارت دیگر، نباید انسان‌ها را با تصاویر مَجازی حاضر و آماده و اشباع‌شده و آماس‌کرده، همیشه در حال خواب‌دیدن مصنوعی و مجازی نگه داشت. مغز ما خودبه‌خود ماشینی رؤیاساز است و در دنیای مجازی خود غوطه می‌خورد. طبیعتا در خواب و رؤیا، روزانه ساعاتی تماس مستقیم مغز ما با محرکات محیطی مستقیم قطع است، پس نباید آن را در حالت بیداری نیز با تصاویر اشباع‌شده ساختگی در خلسه و رؤیا نگه داریم. در این صورت، ما موجوداتی بی‌خاصیت خواهیم بود که ارتباط ما با جهان واقع در طبیعت و جامعه به حداقل خواهد رسید؛ موجوداتی که فقط در خواب و رؤیای خود راه می‌روند و قادر به سرشاخ‌شدن با واقعیت‌ها نخواهند بود و از نیروی درونی تخیل و تفکر خود نمی‌توانند برای پیش‌بردن واقعیت استفاده کنند، بلکه باید منتظر بمانند تا قدرتی از بیرون آنها را در درون تصاویری مجازی به خواب‌گردی ببرد. بینش و بصیرت می‌خواهد تا نگذاریم چنین اتفاقی رخ دهد. باید شرایطی به وجود آورد تا از این ابزارهای نوین الکترونیکی به‌عنوان وسایلی تمرینی در جهت رشد و پرورش توانایی‌های احساسی، تخیلی و تفکری مغزها در زندگی واقعی استفاده شود.
  درباره شبکه‌های اجتماعی مجازی اثرگذاری چگونه است؟ این شبکه‌های اجتماعی تودرتو هم بر شکل تفکر ما و شخصیت ما اثر می‌گذارند؟
جالب است این شبکه‌های اجتماعی هم یک مدل‌برداری الکترونیکی عام و خام از نحوه طرز کار مغز ماست، ولی باید وجود آن را به فال نیک گرفت و از این نرم‌افزارها به‌عنوان ضمائمی کمکی در کنار کار اصلی مغز استفاده کرد. در حالی که نباید اختیار مغزمان را به دست این شبکه‌های تودرتو بسپاریم. خطر اینجاست که برخورد نافعال و به‌تسخیردرآمدن از طریق این شبکه‌ها خطرناک است و از انسان‌ها موجوداتی ربوتیک یا زامبی می‌سازد. درحالی‌که این شبکه‌های تودرتو این توان را دارند که گستره ذهنی مغز انسان را در سطح شبکه‌های عصبی بیفزایند و تنوع کارکردی ایجاد کنند، درعین‌حال می‌توانند در شرایطی موجب گرفتارشدن و به هرزرفتن توان مغزی در چنبره تودرتوی خود شوند. این خطری است که جوانان را به‌شدت تهدید می‌کند. در بعضی اوقات، در شرایطی این شبکه‌های تودرتو می‌توانند پریشانی فکر، بلاتکلیفی، سرگردانی و باری به هر جهت گذراندن، به بار آورند و به دیگران اجازه بدهند که به جای آنها احساسات و هیجان بسازند، به جای آنها تخیل کنند، فکر کنند، زمان بیداری و خواب‌شان را تعیین کنند و روابط خانوادگی‌شان را تعریف کنند. خلاصه اینکه ممکن است باعث هدردادن وقت و جوانی و انرژی و حرکت، سازندگی و خلاقیت، یعنی جوهر زندگی شوند. موقعی می‌توان این شبکه‌های اجتماعی تودرتو را از تهدید به فرصت تبدیل کرد که از آنها استفاده انتخابی با کنترل شخصی داشت و از آنها فقط به‌عنوان ابزاری مکمل مثل جلسات تمرینی برای آماده‌شدن در میدان ورزشی، یعنی صحنه واقعی زندگی، استفاده کرد. متأسفانه گاهی جذابیت‌های پنهان و وسوسه‌آمیز این شبکه‌ها و محتویات عمدتا ظاهرفریب و کم‌عمق آنها، شانس فرصت‌یابی را از مصرف‌کنندگان معتاد گوشی‌های موبایل می‌گیرد و مایه فرصت‌سوزی و تهدیدی برای شکوفایی احساسات عمیق‌تر انسانی، تخیل‌های بارور و تفکرهای چاره‌ساز می‌شود. مسلما آگاهی‌یافتن و برجسته‌ترکردن تهدیدات این ابزارهای جدید کارا، مؤثر و اغلب مفید الکترونیکی و سریعا دگرگون‌ساز روش‌های زندگی، می‌تواند چاره‌جویان اجتماعی را ترغیب به پژوهش‌های جدی در این زمینه کند. امیدوار باشیم با هوشیاری و آگاهی بیشتر از این تودرتویی شبکه‌های اجتماعی، در جهت بیداری نسل جوان و عمق‌بخشیدن به شناخت، تخیل و تعقل از طریق اجازه‌دادن به رشد تنوع و گوناگونی و گسترش آزادی انتخاب به مغزهای خلاق، راه زندگی بهتر برای آیندگان هموارتر شود.


 
http://sharghdaily.ir/?News_Id=135893