۱۳۹۶ شنبه ۶ خرداد
شماره‌های پیشین:
شماره ۱۳۹۶ - ۱۳۹۵ يکشنبه ۲۹ اسفند
ایران و پدیده ترامپ
جاوید قربان‌اوغلی-مدیر کل پیشین وزارت خارجه

درباره نویسنده:

سفير سابق ايران در الجزاير و آفريقاي جنوبي، مدير کل آفريقاي وزارت خارجه دولت اصلاحات بوده است. دوران سفارت اين ديپلمات 62‌ساله در آفريقاي جنوبي، با رياست‌جمهوري نلسون ماندلا، اسطوره ضد‌تبعيض نژادي، هم‌زمان بود. وي از جمله منتقدان سياست خارجي دوران احمدي‌نژاد به شمار مي‌رود که در دوران مذاکرات هسته‌اي دولت روحاني، تحليل‌هاي بسياري در رسانه‌ها منتشر کرد.

 

قریب به دو ماه پس از روي‌كار‌آمدن دونالد ترامپ و رفتارهاي سياسي و اقدامات او، جهان در مقابل پدیده جدیدی قرار گرفته و با توجه به نقش ‌انکارناپذیر ایالات متحده در سیاست و اقتصاد جهان، تحلیل این رویداد و تأثيرات آن در دستور کار بسیاری از پایتخت‌های جهان است. چیدمان دولتمردان تأثيرگذار و تصمیم‌ساز در تیم امنیتی و سیاسی دولت جدید، نگرانی‌هایی جدی در عرصه جهان از یک سو و چالش‌هایی که در روابط آمریکا با اروپا و دیگر متحدان سنتی این کشور، مانند چین، ژاپن و استرالیا ایجاد شده از سوی دیگر، تنها به ‌مثابه بخش بیرونی کوه عظیم یخ در اقیانوس متلاطم روابط جدید واشنگتن با جهان در دوره جدید است.
اقداماتي که ترامپ در يك ماه گذشته انجام داد و اجرای شعارهایی كه در دوران مبارزات انتخاباتي، كم‌و‌بيش وعده‌هاي آن را داده بود، برخلاف انتظارات و پیش‌بینی‌ها كه گفته مي‌شد آن شعارها پس از ورود ترامپ به کاخ سفید و رویارویی با شرایط رنگ‌باخته و در حد حرافی‌های دوران مبارزات انتخاباتی باقي خواهند ماند، رنگ‌و‌بوي عملياتي به خود گرفته است. در عرصه داخلی ترامپ در نخستين اقدام، طرح اوباماكر را لغو كرد و در عرصه سياست خارجي فرمان خروج آمريكا از قرارداد تجاري ترانس پاسیفيك را امضا کرد تا واشنگتن از زير تعهدات این قرارداد، شانه ‌خالي كند. ترامپ در اين مدت، به آن اقدامات اكتفا نكرده و درباره كشور همسايه خود، يعني مكزيك هم رفتار خشن و تهاجمي در پیش گرفت و همان‌طور که وعده کرده بود، دستور ساخت سه‌هزارو 200 كيلومتر ديوار مرزي ميان آمريكا و مكزيك را صادر كرد و گستاخانه و به‌دور از نزاکت دیپلماتیک اعلام کرد هزینه ساخت اين ديوار را بايد دولت مكزيك بپردازد. اين اقدام در حالي صورت می‌گیرد كه بسياري از صنايع آمريكايي تا حدود بسيار زيادي به كارگران ارزان مكزيكي وابسته هستند و زحمات آن كارگران چرخ بسياري از صنايع اين كشور را مي‌چرخاند. اقدام ديگر ترامپ كه با واكنش‌هاي تندي، حتی بین متحدان اروپایی‌اش روبه‌رو شد و احتمالا به چالش جديدي در سیاست خاورمیانه‌ای واشنگتن تبديل خواهد شد، موضوع انتقال سفارت آمريكا در اسرائيل از تل‌آويو به بيت‌المقدس است كه جامعه جهاني اعتراضات شديدي به آن داشته است. تشنج در روابط چین با آمریکا پس از مذاکره تلفنی ترامپ با رئیس‌جمهور تایوان، اظهارات نسنجیده وزیر دفاع ایالات متحده آمریکا درباره دریای چین، جزایر ماکائو و دیگر جزاير که برای چین به‌مثابه دخالت در مسائل داخلی است  و افزایش تعرفه برخی واردات آمریکا از چین، از دیگر چالش‌های جهانی در دوره جدید آمریکا است. کما‌اینکه با وجود سکوت معنی‌دار ترامپ درباره سیاست‌های مسکو، برخی تحلیلگران این موضع واشنگتن را مقطعی پیش‌بینی کرده‌اند. 
برای جمهوري اسلامي ايران به عنوان كشوري كه همچنان در مقیاس دیگر کشورهای جهان متشنج‌ترین روابط را با آمريكا داشته و در برخي از صحنه‌ها در حال رويارويي‌ مستقیم با واشنگتن است، بررسي پدیده ترامپ، پیش‌بینی تحولاتی که در پرتو شرایط جدید در آمریکا برای ما حادث خواهد شد و همچنین شناختي درست و مبتني بر واقعيت‌ها و نه پيش‌فرض‌ها را ضروری می‌كند تا از این رهگذر بتوان به يك جمع‌بندي صحيح و جامع از تغييرات رخ داده در ايالات متحده دست يافت و بر آن اساس، نقشه راهي را براي چهار سال يا احتمالا هشت سال آتي براي تنظیم نوع تعامل با آمريكا در نظر گرفت. واضح است كه بايد بپذيريم دوراني كه از يك ماه قبل در آمريكا آغاز شده، با روندها و واقعيت‌هاي هشت سال گذشته كه باراك اوباما در قدرت بود، تفاوت‌هايي اساسي و بنيادين دارد و حتی به جرئت مي‌توان ادعا کرد شرایط کنونی آمریکا با دوران پيش از اوباما و زمان جورج دبليو بوش به عنوان تندروترين رئيس‌جمهور آمريكا و از ‌افراطي‌ترين جناح محافظه‌كاران آمريكا در سه دهه گذشته که ذیل عنوان نئوكان‌ها شهرت دارند، متفاوت بوده و احتمالا اقدامات رئيس‌جمهور جدید درباره ایران و جهان به مراتب تأثيرگذارتر از دوران آمریکای تحت زعامت بوش خواهد بود.
برای درک نقش و تأثير رؤسای کاخ سفید در سرنوشت کشورها، اگر از باراک اوباما که پدیده‌ای منحصربه‌فرد در تاریخ آمریکا بود و نقش غیر‌قابل‌انکاری در حل‌وفصل صلح‌آمیز مهم‌ترین چالش بین‌المللی کشورمان داشت، بگذریم، مقایسه رفتار و عملکرد بیل کلینتون و جورج دبلیو بوش نمایانگر واقعیت‌های انکارناپذیری است که می‌تواند مدنظر سیاست‌سازان کشور قرار گیرد. بیل کلینتون با وجود دیوار بلند بی‌اعتمادی و مخالفت‌های جناح‌های افراطی طرفدار رژیم صهیونیستی، گام اول را برای کاهش تنش با ایران برداشت. در جریان حضور رئيس دولت اصلاحات در سازمان ملل تلاش کرد دیداری هرچند تصادفی با او داشته باشد. مادلین آلبرایت، وزیر خارجه به خاطر دخالت کشور متبوعش در کودتای 28 مرداد و ساقط‌کردن دولت قانونی و ملی دکتر محمد مصدق و بازگرداندن شاه به قدرت از ایران عذرخواهی کرد. در واقعه انفجار پایگاه نظامی آمریکا در عربستان سعودی (خبر) اگر کسی غیر از بیل کلینتون در مصدر رئيس‌جمهوری بود، به احتمال زیاد به بهانه کشته‌شدن سربازان آمریکایی در این واقعه در دست‌زدن به اقدامی ماجراجویانه و احتمالا نظامی علیه ایران درنگ نمی‌کرد. در مقابل این رویکرد، به یاد داریم که جورج دبلیو بوش در بحران حادثه تروریستی سپتامبر 2001 و حمله به افغانستان با و جود نقش مؤثر ایران در موفقیت آمریکا در براندازی طالبان که برای اعاده حیثیت این کشور ارزشی حیاتی داشت، به جای تشکر از دولت اصلاحات، ایران را در لیست کشورهای محور شرارت قرار داد. بر کسی پوشیده نیست که در چالش هسته‌ای ایران با غرب و مذاکرات بی‌نتیجه تیم مذاکراتی قبلی، در صورت استمرار حاکمیت امثال جورج بوش بر کاخ سفید و در پرتو سیاست‌هایی که منجر به ارجاع پرونده هسته‌ای به شورای امنیت و تصویب قطع‌نامه‌های تحت فصل هفتم و ذیل موادی از این فصل که به مثابه تهدید صلح و امنیت بین‌المللی است، قطعا سرنوشت این پرونده به گونه‌ای کاملا متفاوت از آنچه اکنون شاهدش هستیم، رقم می‌خورد.
دکتر ظریف، رئيس دستگاه دیپلماسی کشور، به‌تازگی در پیامی دور از انتظار پیش‌بینی کرده است که «روزهای دشواری را پیش‌رو داریم». اگر ظریف و دستگاه دیپلماسی کشور را سربازان خط مقدم و دیده‌بان‌های نظام در مخاطراتی که از خارج متوجه نظام و کیان کشور است، تلقی کنیم، پیام وزیر خارجه نمایانگر خطراتی است که در صورت غفلت و فراهم‌کردن بهانه برای سیاست‌های به اصطلاح تهاجمی در دوران ترامپ، متوجه ایران خواهد شد.
سؤال آن است كه در برابر اين اقدامات چه بايد كرد؟ بر اين باورم که ضروری است سياست‌گذاران و تصميم‌گيران جمهوري اسلامي ايران قبل از هر واکنشی در مقابل اقدامات رئيس‌جمهور جدید آمریکا و تصميم درباره اقدامات احتمالی به چند نكته توجه كنند.
1) بر‌خلاف دیدگاه به‌شدت منفی تیم جدید کاخ سفید، نبايد اقدامات ترامپ در قالب ضدايراني تعبیر و تفسیر و ايران پيشگام در رويارويي و مقابله با اين اقدامات رئيس‌جمهور تازه‌كار آمريكا شود و هزینه مخالفت‌ جهان با اقدامات خارج از عرف ترامپ را به کشور تحمیل كند. باید پذیرفت رویکرد جدید حاکمان کاخ سفید قبل از ايران، سیاست‌های سنتی و قالب‌های پذیرفته‌شده- هرچند نامقبول- سابق جهان را به چالش کشیده و حساسيت‌هاي جهاني را علیه آمریکا برانگیخته و اعتراضات فراگیری را در اقصی‌نقاط جهان عليه واشنگتن ایجاد کرده است.
2) ممکن است تیم جدید کاخ سفید مایل باشد از طریق تنش و بحران در منطقه‌ای از جهان، درصدد غلبه بر مخالفت‌های داخلی در ایالات متحده بر‌آیند. پرهیز از سیاست‌های تند و اقداماتی که تأخیر در انجام آنها خللی در توانمندی دفاعی کشور ایجاد نمی‌کند، به صواب و مصلحت نزدیک‌تر است تا اینکه بهانه به دست ماجراجویان کاخ سفید داده نشود و هزينه مخالفت جهانی علیه آمريكا بر دوش ايران تحمیل نشود. به عنوان مثال، در ماجراي انتقال سفارت آمريكا در اسرائيل از تل‌آويو به بيت‌المقدس، قبل از ايران، كشورهاي بزرگ كه به نوعي متحد و هم‌پيمان آمريكا محسوب مي‌شوند، در صف نخست مخالفت با اين كار قرار گرفته‌اند که احتمالا از توانمندی و لابی‌سازی بیشتری برای خنثی‌کردن این رویکرد و وادارکردن کاخ سفید به عقب‌نشینی برخوردارند. همچنین در ماجراي محدوديت ورود اتباع هفت كشور مسلمان به آمریکا، چنان‌که شاهد بودیم، بیشترین مخالفت‌ها با این تصمیم نه از جانب هفت کشور تحت ممنوعیت و حتی از سوی کشورهای مسلمان که از سوی سازمان ملل، جامعه جهانی، نخبگان و فعالان مدنی داخل آمریکا صورت گرفت و نهایتا با حکم یک قاضی محلی این فرمان به تعویق افتاد.
3) یکی از محمل‌های ترامپ، اتاق فکر افراطی او و مخالفان منطقه‌ای، عصبانی‌کردن و کشاندن ایران به اقدامات تند است. ضروری است که درک درستي از شرایط پسا‌اوباما در ایالات متحده داشته و با صبر، آرامش و خويشتن‌داري این دوره را پشت سر بگذاریم. کشورهای رقیب ایران که روی خانم کلینتون به عنوان کاندیدای پیروز شرط‌بندی کرده و مبالغ گزافی را برای کمپین انتخاباتی او هزینه كرده بودند، پس از روی‌کارآمدن ترامپ با تغییر رویکرد 180‌درجه‌ای خود را به اردوگاه رئيس‌جمهور جدید و تصمیم‌سازان جدید کاخ سفید نزدیک کرده و در حال تشویق و ترغیب ترامپ به اتخاذ رویکردی عملیاتی علیه ایران هستند. اقدامی که در دولت قبل آمریکا، به دلیل رویکرد به‌شدت مثبت اوباما و کری نسبت به ایران ناکام ماند.
4) ايران و آمريكا چالش‌های مهمی پیشِ‌رو دارند كه در رأس همه آنها برجام است. بعید نیست تیم ترامپ و کشورهای مخالف برجام درصدد برآیند با برنامه‌ریزی به اقداماتی دست بزنند تا از این رهگذر ایران را به انجام اقدامات تند و تحریک‌آمیزی كه مي‌تواند برجام را تحت تأثير قرار دهد، وادار كرده و درصدد همراه‌کردن کشورهای امضاکننده برجام با آمریکا برآیند. ضروری است از برجام به عنوان دستاورد بزرگ بين‌المللي ايران در نهايت حساسيت محافظت شود. باید از انجام هر اقدامی که می‌تواند بهانه به طرف مقابل دهد تا از آن براي برهم‌زدن توافق هسته‌اي، تعديل و بازمذاكره استفاده كند، پرهیز شود.
5) خوشبختانه در این مسیر آمریکا در موضعی دفاعی و ضعیف قرار دارد و ایران با پایبندی کامل به تعهداتش در برجام، از حمایت شش کشور طرف مذاکره برخوردار است. سفر نتانیاهو به انگلیس به عنوان متحد و حامی اصلی ترامپ در قاره سبز و استقبال سرد از وی و تأكيد ترزا می ‌بر حمایت انگلیس از برجام و مخالفت پارلمان این کشور با سخنرانی ترامپ مؤید این موضوع است. اظهارات موگرینی به نمایندگی از اتحادیه اروپا پس از دیدار از واشنگتن و بیان این مطلب که اطمینان یافته است آمریکا مایل به اجرای برجام است، جملگی نمایانگر موضع قوی و محکم ایران در برابر پدیده ترامپ در مسائل مختلف، به‌ويژه برجام است. اين امر به‌‎خودی‌خود مانع بزرگی در مقابل آمريكا براي برداشتن خیز‌هایي براي دست‌زدن به ماجراجویی و رفتارهاي ناموجه است. در چنین وضعیتی و در شرایطی که انگيزه‌هاي ضدايراني در طرف مقابل بسيار وجود دارد باید با حساسیت و مراقبت‌ هوشمندانه از این مرحله عبور كنيم.
6) ایران از موضعی قوی در منطقه برخوردار و شرایط کنونی بهترین زمان برای حل‌وفصل مشکلات با همسایگان است. با درنظرگرفتن سوابق تيم سياسي – امنيتي ترامپ و رويكرد ضدايراني آنان و در كنار آن تيم به‌شدت افراطي کنگره، لابي پرقدرت و صهيونيستي آيپك را هم به حجم اقدامات ضدايراني‌اش افزوده و نهایتا رژيم اسرائيل که با روي‌كارآمدن ترامپ جان تازه‌اي گرفته و اميدهاي بربادرفته‌‌اش در دوره اوباما در برابر ایران در حال زنده‌شدن است. تنش در روابط ایران با کشورهای منطقه یکی از مهم‌ترین ابزارها برای مقابله با ایران است. هوشمندي ما آن است كه با درك درست از اين شرایط درصدد حل‌وفصل مشکلات با همسایگان برآمده و از این رهگذر بر دشمنان و رقبا غلبه كنيم.


دیدگاه‌ها(۰)