۱۳۹۶ پنج شنبه ۱۰ فروردين
شماره‌های پیشین:
شماره ۱۳۹۶ - ۱۳۹۵ يکشنبه ۲۹ اسفند
مروري بر پيوندهاي ايران و روسيه
شريك يا متحد
بهرام اميراحمديان-تحلیلگر مسائل خاورمیانه

روسيه با تحريم‌هاي اتحاديه اروپا، توجه خاصي به ايران نشان داده است. در آن برهه، سرنگوني هواپيماي سوخوي روسي از سوی جنگنده‌هاي ترکيه و قطع مقطعي روابط تجاري و اقتصادي با تركيه، روسيه را در توجه بيشتر به ايران مصمم‌تر کرد، ولي با برقراري دوباره روابط با ترکيه به سبب ضرورت‌هاي مد نظر هر دو طرف (ترکيه و روسيه)، تيرگي روابط چندان نپاييد و از اهميت ايران براي روسيه در غياب ترکيه نيز کاسته شد. از ديدگاه روسيه انتظار مي‌رود بخشي از نيازهاي وارداتي، به‌ويژه در زمينه محصولات کشاورزي و مواد و کالاهاي خوراکي اين کشور را ايران تأمين كند. در اين دوره انتظار مي‌رفت ايران از اين فرصت‌ها بهره گيرد، ولي به سبب نبود برنامه‌هاي از‌پيش‌‌تعيين‌شده و ظرفيت‌هاي مناسب براي در‌اختيار‌گرفتن اين بازارها، زماني سپري شد تا اينکه ترکيه توانست با ديپلماسي خود دوباره روابطش با روسيه را بهبود بخشد و روند تحولاتي را که قرار بود از سوي ايران در رابطه با روسيه شکل بگيرد، تا حدود زيادي به نفع خود تغيير دهد. اکنون هم از سوي ايران و هم روسيه در اين دوره، گسترش روابط اقتصادي و تجاري مورد توجه قرار گرفته است.

اوضاع اقتصادي روسيه
يکي از شاخص‌هاي مهم اقتصادي براي سنجش اندازه و قدرت اقتصادي کشورها، مقدار توليد ناخالص داخلي است. بر‌اساس اطلاعات بانک جهاني، روسيه در سال 2015 سيزدهمين اقتصاد جهان بعد از ايالات متحده آمريکا، چين، ژاپن، آلمان، انگلستان، فرانسه، هندوستان، ايتاليا، برزيل، کانادا و استراليا بود. در اين سال توليد ناخالص داخلي روسيه هزار و 326 ميليارد دلار بود و از سه عضو ديگر گروه BRICS (به ترتيب توليد ناخالص داخلي: چين، هندوستان، برزيل) پايين‌تر قرار داشت؛ در‌حالي‌که در سال 2013 روسيه با توليد دوهزارو 96 ميليارد دلار، هشتمين اقتصاد جهان بود (ايران در همين سال با توليد 368.9 در رديف 32 بود و هند در رديف 10 قرار داشت و چين و  برزيل بالاتر از روسيه بودند) ( World Bank). تحولات بعد از بحران اوکراين و کاهش جهاني قيمت نفت خام، ضربه‌اي سخت بر اقتصاد روسيه وارد کرده است.
توليد ناخالص داخلي جمهوري اسلامي ايران در سال 2015 برابر 425.3 ميليارد دلار بود. در اين سال، اقتصاد روسيه سه برابر بزرگ‌تر از اقتصاد ايران بوده است؛ در‌حالي‌‌که در سال 2013 توليد ناخالص داخلي ايران با 369 ميليارد دلار در رديف 32 بود و روسيه در رديف هشتم قرار داشت و اندازه اقتصاد آن 5.6 برابر بزرگ‌تر از اقتصاد ايران بود. اين امر نشان مي‌دهد اقتصاد ايران در حال پويايي و روسيه در رکود است.
توليد ناخالص داخلي روسيه در سال 2014 به هزار و 861 ميليارد دلار و در سال 2015 به هزارو 325 ميليارد دلار کاهش يافت.
اقتصاد روسيه با پيامدهاي بحران اوكراين، تحت تأثير قرار گرفته و نرخ برابري پول ملي (روبل) در برابر ارزهاي قوي، از جمله دلار نسبت به پيش از بحران، به بيش از نصف كاهش يافت.
افزايش نرخ بي‌كاري، كاهش سرمايه‌گذاري خارجي و روند پرشتاب خروج سرمايه‌هاي خارجي و ملي بر اقتصاد روسيه تأثيري منفي داشته است.

وضعيت تجاري روسيه
از ديگر شاخص‌هاي مهم اقتصادي براي اندازه‌گيري قدرت اقتصادي در صحنه روابط بين‌الملل، ميزان تجارت خارجي و اثرگذاري در بازار کالا‌ها و خدمات است. حجم تجارت خارجي روسيه در سال 2013 نسبت به سال 2000 (آغاز رياست‌جمهوري ولاديمير پوتين) بيش از شش برابر افزايش يافته است. تجارت خارجي روسيه در سال 2015 پس از بروز بحران در روابط با اتحاديه اروپا از 865 ميليارد دلار در سال 2013 به 534 ميليارد دلار در سال 2015 کاهش يافته است) (5. 38 درصد کاهش).
صادرات روسيه نيز از 523 ميليارد دلار در سال 2013 به 340 ميليارد دلار در سال 2015 رسيد (35 درصد کاهش). واردات نيز تحت تأثير بحران قرار داشته و از 341 ميليارد دلار در سال 2013 به رقم 194 ميليارد دلار در سال 2015 رسيد (43 درصد کاهش). (http://www.gks.ru)
سهم روسيه در کل صادرات جهان در سال 2013 برابر 2.8 درصد بود، در‌حالي‌که اين سهم در سال 2015 به 2.1 درصد کاهش يافته است. سهم ايران در صادرات جهان در سال 2014 (آمار قابل دسترس در نشريات سازمان ملل) برابر 0.47 درصد (کمتر از نيم‌درصد) بوده است. 
بنا بر گزارش بانک جهاني، ارزش صادرات کالاهاي تجاري روسيه در سال 2015 با کاهشي 9.30 درصدی مواجه و به رقم 9.343 ميليارد دلار رسيد؛ در‌حالي‌که واردات کالاهاي تجاري نيز با کاهش 2.36درصدي مواجه و به 8.128 ميليارد دلار رسيد. موازنه تجاري کالاها به 1.161 ميليارد دلار مثبت رسيده است. بزرگ‌ترين رقم موازنه مثبت تجاري با اروپا بود که رقم 7.65 ميليارد دلار را نشان مي‌دهد. صادرات کالاهاي تجاري فدراسيون روسيه در ميان شرکاي تجاري خود از تنوع برخوردار بود. واردات نيز متنوع بود1 (2015 International Trade Statistics Yearbook).

ترکيب تجاري روسيه
الف ) واردات
 بنا به گزارش بانک جهاني، روسيه در سال 2015 وارداتي به ارزش 182.8 ميليارد دلار داشته است2 (40 درصد کاهش نسبت به سال قبل). واردات عمده روسيه در اين سال عبارت بودند از «ماشین‌آلات و تجهيزات حمل‌ونقل»، «مواد شيميايي»، و «مواد غذايي، حيوانات + نوشابه‌ها و دخانيات» که به ترتيب 41.8، 15.0 و 12.6 درصد از کالاهاي وارداتي را به خود اختصاص داده‌اند. از سال 2013 تا 2015 بزرگ‌ترين اقلام وارداتي را «اتومبيل‌ سواري و ديگر وسايل نقليه» که عمدتا براي حمل‌ونقل طراحي شده‌اند، تشکيل مي‌داد. سه شريک عمده روسيه در واردات عبارت‌اند از: چين(17.7درصد)؛ آلمان(11.5درصد)؛ ايالات متحده (6.0درصد).
مهم‌ترين خدمات وارداتي مربوط به بخش سفر بود که در سال 2014 به 50.4 ميليارد دلار بالغ شده است و به دنبال آن حمل‌ونقل است که 15.4 ميليارد دلار بود و حقوق امتياز و جواز ثبت اختراعات، هشت ميليارد دلار.
جمهوري اسلامي ايران داراي ظرفيت‌هاي خوبي براي همکاري با بخش حمل‌ونقل و سفر با روسيه است که با بهره‌برداري از ظرفيت‌هاي گردشگري و حمل‌ونقل زميني، دريايي و هوايي و با ايجاد خطوط هوايي بين شهرهاي مهم روسيه، از‌جمله در مناطق مسلمان‌نشين سيبري، اورال، منطقه ولگا، قفقاز شمالي، مي‌توان با برنامه‌ريزي، از اين ظرفيت‌ها براي گسترش روابط اقتصادي بهره گرفت. تأسيس شرکت مشترک گردشگري مسافري دريايي در درياي خزر بين ايران و روسيه مي‌تواند به ايجاد اشتغال در هر دو سو ياري رساند. 
ب) صادرات
 روسيه در سال 2015 صادراتي برابر 343.9 ميليارد دلار داشته است.3 در ترکيب صادرات روسيه «سوخت‌ها و روغن‌هاي معدني»، «کالاهاي عمدتا طبقه‌بندي‌شده بر‌اساس نوع مواد»، و «مواد شيميايي» بيشترين گروه کالاهاي صادراتي روسيه در سال 2015 بوده‌اند که به ترتيب 62.8، 12.6 و 5.8 درصد از صادرات روسيه را به خود اختصاص داده‌اند. از سال 2013 تا 2015، مهم‌ترين کالاي صادراتي روسيه «مواد نفتي و نفت حاصل از مواد معدني نفتي، و نفت خام» بوده است. سه مقصد عمده صادراتي روسيه شامل گروهي از کشورها (Area nec)، هلند و چين بوده‌اند که به ترتيب 13.7، 12.9 و 7.4 درصد از صادرات روسيه را به خود اختصاص داده‌اند. حمل‌ونقل بيشترين سهم را در صادرات خدمات داشته و در سال 2014 حدود 20.5 ميليارد دلار را به ثبت رسانده است. افزون‌بر‌آن، «سفر» با 11.8 ميليارد دلار و خدمات ساختمان با 4.7 ميليارد دلار، بيشترين سهم را داشته‌اند.

تجارت خارجي جمهوري اسلامي ايران
در اين بررسي سال 1394 به عنوان سالي که بهبودي نسبي در فضاي سياسي کشور پس از برجام به وجود آمده و رونق تجاري به ‌دست آمده، انتخاب شده است. از سويي ديگر به عنوان سالي که آخرين اطلاعات سالانه در‌باره تجارت خارجي در دست است، انتخاب شده است.
مجموع مبادلات بازرگاني جمهوري اسلامي ايران در سال 1394، ميزان صادرات قطعي كالاهاي غيرنفتي كشور (به استثناي نفت خام، نفت كوره و نفـت سـفيد و همچنين بدون صادرات از محل تجارت چمداني)، بالغ بر 93هزارو 541 هزار تن و به ارزش 39هزارو  640 ميليون دلار بـوده است كه در مقايسه با سال 1393، كاهشي 7.16‌درصدي در وزن و 21.6‌درصدي در ارزش دلاري داشته اسـت. همچنين ميزان واردات كشور در اين مدت، با كاهشي 18.28‌درصدی در وزن و 22.46‌درصدي در ارزش دلاري در مقايسه با سال 1393، به ارقام 35هزارو 152 هزار تُن و 41هزارو 539 ميليون دلار رسيده است.
الف)صادرات
اقلام عمده صادرات در سال 1394، شامل «گازهاي طبيعي مايع‌شـده» بـه ارزش شش‌هزارو 820 ميليـون دلار و سـهم ارزشي 17.2درصد، «گازهاي نفتي و هيدروكربورهاي گازي به شكل مايع‌شـده» بـه ارزش هزارو 581 ميليـون دلار و سهم ارزشـي 3.99 درصـد، «پروپـان مـايع‌شـده» بـه ارزش هزارو 447 ميليـون دلار و سـهم ارزشـي 3.65 درصـد، «قيرنفت» به ارزش هزارو 238 ميليون دلار و سهم ارزشي 3.12 درصد و «پلي‌اتيلن گريد فـيلم بـا چگـالي كمتـر از 94  درصد به جز نوع پودري» به ارزش هزارو 108 ميليون دلار و سهم ارزشي 2.8 درصد بوده است.
ب) واردات
اقلام عمده وارداتي در سال 1394، شامل «ذرت دامي» به ارزش هزارو 405 ميليون دلار و سهم ارزشي 3.38 درصد، «دانه گندم به جز دامي» به ارزش 864 ميليون دلار و سهم ارزشي 2.08 درصد، «لوبياي سويا» به ارزش 728 ميليون دلار و سهم ارزشي 1.75 درصد، «برنج» به ارزش 681 ميليون دلار و سهم ارزشي 1.64 درصد و «کنجاله سويا» به ارزش 672 ميليون دلار و سهم ارزشي 1.62 درصد بوده است (گمرک جمهوري اسلامي ايران).
مهم‌ترين شرکاي تأمين‌کننده واردات ايران در سال 1394 به ترتيب عبارت بودند از چين با  10 هزارو 447 ميليون دلار (25.2 درصد)، امارات متحده عربي با هفت‌هزارو 765 ميليون دلار (18.7 درصد)، جمهوري کره با سه‌هزارو 680 ميليون دلار (8.86 درصد)، ترکيه با دوهزارو 988 ميليون دلار (7.19 درصد) و سوئيس با دوهزارو 393 ميليون دلار (5.76 درصد).

تجارت ايران و روسيه
تجارت خارجي ايران با روسيه در سال 1393 نسبت به سال 1381 (12 سال قبل) هيچ تغييري نکرده است؛ در‌حالي‌که حجم تجارت خارجي ايران از 27 ميليارد دلار در سال 1381 به 90 ميليارد دلار (بيش از سه برابر رشد) در سال 1393 رسيده است و با بروز مشکلات تحريم در سال 1394 به 77 ميليارد دلار کاهش يافته است. 
مقدار صادرات ايران به روسيه که در سال 1381 برابر 73 ميليون دلار بود، در سال 1391 به 499 ميليون دلار رسيده و از آن به بعد روندي نزولي را طي کرده است؛ به‌طوري‌که در سال 1394 به رقم 174 ميليون دلار رسيده است (سايت گمرک جمهوري اسلامي ايران).
 با اينکه روسيه اقتصادي بزرگ و بيش از 143 ميليون نفر جمعيت دارد، بازار آن براي کالاهاي توليد ايران جذاب نبوده است؛ در‌حالي‌که ايران در همين سال به افغانستان 2.6 ميليارد دلار و به عراق 6.2 ميليارد دلار کالا صادر کرده است، روسيه بازاري مناسب براي ايران نبوده است. در بازار روسيه برند کالاهاي ايراني در بازار ايران برند کالاهاي توليدي روسيه شناخته‌شده نیستند. در ايران روسيه با تسليحات و فناوري هوا-فضا و نيروگاه‌هاي هسته‌اي و حرارتي بيشتر شناخته مي‌شود؛ بنابراين بازار روسيه براي كالاهاي ايران محدود بوده و مازاد بر مصرف ايران به بازارهاي ديگري كه در ساليان دراز از ثبات نسبي برخوردار بوده، صادر مي‌شده است.
الف) صادرات
در سال 1381 صادرات ايران به روسيه 73.2 ميليون دلار بود كه سهمي برابر 02/0درصد (دو‌ صدم درصد) از كل صادرات ايران به روسيه را تشكيل مي‌داد. در سال 1391 كل مقدار صادرات ايران به روسيه 498.8 ميليون دلار بود (1.5درصد کل صادرات ايران) که نسبت به سال 1381 حدود 581.4 درصد افزايش داشته است. در سال 1394، صادرات ايران به روسيه به 6/173 ميليون دلار رسيد که نسبت به سال قبل 8/60 درصد کاهش داشته است. سهم روسيه از کل صادرات ايران به0,5 درصد (نيم‌درصد) کاهش يافته است (سايت گمرک جمهوري اسلامي ايران، آمار بازرگاني خارجي در سال‌هاي مختلف).
مهم‌ترين صادرات ايران به روسيه شامل سبزيجات و ريشه‌هاي خوراکي، ميوه‌هاي خوراکي، آجيل خشکبار و صيفي‌جات و ديگر مواد خوراکي است که در سال 2013 حدود 70 درصد و در سال 2015 حدود 78 درصد از کل صادرات ايران به روسيه را تشکيل داده است. در جدول زير 15 کالاي اول صادراتي به روسيه در سال‌هاي 2013 تا 2015 نشان داده شده است(International Trade Center) . اطلاعات مندرج در اين گزارش که از منابع سايت گمرک جمهوري اسلامي ايران گرفته شده، با اطلاعات ارائه‌شده از سوي مرکز تجاري جهان در‌باره تجارت ايران با روسيه (به نقل از سايت سفارت جمهوري اسلامي ايران در مسکو) تفاوت‌هايي دارند. اين مغايرت‌ها ممکن است شامل بخشي از کالاهاي کنترل‌نشده‌اي باشد که به روسيه صادر شده يا اينکه در ثبت ارقام در گمرک جمهوري اسلامي ايران کوتاهي شده باشد؛ يعني اقلام صادر‌شده از ايران به روسيه، کمتر از ارزش کالاهايي است که در آن سوي مرز در روسيه به نام وارده از ايران، ثبت و ارزش‌گذاري شده است.
اين موارد در برنامه‌ريزي‌هاي اقتصادي و روابط بازرگاني تأثيرات منفي دارد و به سبب نبود شفافيت از آن سوءاستفاده می‌شود.
ب) واردات
واردات ايران از روسيه در  سال 1381 برابر 874.1 ميليون دلار بوده (3.9 درصد از کل صادرات ايران) که در سال 1391 پس از گذشت 10 سال به رقم 1768.6 ميليون دلار رسيده است (3.4درصد از کل واردات ايران) که نسبت به 10 سال قبل به بيش از دو برابر رسيده است. در سال 1394 واردات ايران از روسيه9.529 ميليون دلار بود ( 1.3 درصد از کل واردات ايران) که نسبت به سال قبل 7.22 درصد کاهش نشان مي‌دهد (سايت گمرک جمهوري اسلامي ايران، آمار واردات در سال‌هاي مختلف)؛ در‌حالي‌که در آمارهاي بين‌المللي4 واردات ايران از روسيه در سال‌هاي 2013 تا 2015 بيش از يک ميليارد دلار نشان داده مي‌شود. احتمال مي‌رود برخي از اقلام کالاهاي وارداتي در گمرک ايران ثبت نشده باشد. مهم‌ترين اقلام وارداتي ايران از روسيه در اين سال‌ها غلات و آهن و فولاد، چوب و فراورده‌هاي چوبي بوده است که مجموعا 71.5 درصد از کل ارزش واردات ايران از روسيه در سال 2013 و 75.2 درصد در سال 2015 را تشکيل مي‌دهد. به بياني ديگر بيش از 70 درصد از اقلام وارداتي ايران از روسيه شامل غلات و مواد خام است.
با نگاهي به اقلام عمده وارداتي ايران از خارج مشخص مي‌شود در ميان اين کالاها، محصولات صادراتي روسيه نمي‌تواند جايگاهي مهم داشته باشد. روسيه نيز مانند ايران بيشترين درآمدهاي خود را در صادرات از منابع نفت و پتروشيمي به‌ دست مي‌آورد؛ بنابراين هر دو داراي بازارهاي صادراتي مشابهي هستند که نمي‌توانند از نظر مبادلات کالايي مکمل هم باشند و ساختار اقتصادي آنها اکمالي نيست. به جز گندم که روسيه توليد مازاد مصرف براي صادرات دارد، در ديگر زمينه‌ها روسيه تأمين‌کننده اصلي و عمده جمهوري اسلامي ايران نيست. در سال‌هاي اخير ايران واردات گندم نداشته و برنامه‌ريزي شده است تا در اين ماده مهم غذايي به خود‌کفايي برسد. البته جمهوري اسلامي ايران از روسيه فلزات، چوب و فراورده‌هاي آن، مواد شيميايي، سلولز و ماشين‌آلات هم وارد مي‌کند، ولي در‌عين‌حال روسيه (در کنار قزاقستان) به عنوان يکي از گزينه‌هاي تأمين واردات گندم ايران همواره مد نظر است. بر‌اساس برآورد فائو و گزارش وزارت کشاورزي روسيه پيش‌بيني شده است که اين کشور در سال 2016 حدود 105 ميليون تُن غله توليد خواهد کرد. 
1- اطلاعات بانک جهاني در رابطه با موازنه تجاري در سال 2015 با اطلاعات ارائه‌شده از سوي فدراسيون روسيه حدود 20 ميليارد دلار مغايرت دارد.
2- منابع روسي مقدار صادرات را 194.1 ميليارد دلار اعلام کرده‌اند.
3- منابع روسي اين مقدار را 340.3 ميليارد دلار اعلام کرده‌اند.
4-  International Trade Center


دیدگاه‌ها(۰)