۱۳۹۶ چهارشنبه ۶ ارديبهشت
شماره‌های پیشین:
شماره ۱۳۹۶ - ۱۳۹۵ يکشنبه ۲۹ اسفند
گرمایش زمین و سرنوشت پیمان پاریس در سال‌های آینده
باید فرهنگ عمومی همزیستی جهانی حاکم شود
بهلول علیجانی.استاد آب و هواشناسی دانشگاه خوارزمی - مدیر قطب علمی تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

بر اساس گزارش سازمان هواشناسی جهانی، دمای کره زمین مرتب روبه‌افزایش است و سال 2016 گرم‌ترین سال در طول دوره آماری بوده و از سال 2015 پیشی گرفته است. طبق همین گزارش، دمای کره زمین در سال 2016 به حدود 1.2 درجه سلسیوس بالای دمای دوره قبل از انقلاب صنعتی رسیده است. هرکدام از ماه‌های سال 2016 گرم‌ترین ماه در دوره اندازه‌گیری دما شدند. یخ‌های قطبی هم ذوب و مساحت این یخ‌ها کمتر شد. مساحت این یخ‌ها در نیمه اول 2016 حدود 40 درصد کمتر از مساحت آنها در دهه‌های 1970 شد و سالانه حدود 1.34 درصد مساحت یخ‌ها کم می‌شود. پاییز امسال دمای قطب شمال در 27 آبان حدود 20 درجه گرم‌تر از میانگین درازمدت شد. سال 2016 گرم‌ترین سال دوره آماری شد، یعنی گرم‌تر از سال 2015. تاکنون هيئت بین‌الدول تغییر اقلیم، سازمان هواشناسی و سازمان ملل با همه تلاش‌های خود نتوانسته‌اند جلوی روند افزایشی دمای کره زمین را بگیرند. اما از سوی دیگر، جهان ساکت ننشسته و با تلاش فراوان توانسته است نتیجه تمام تلاش‌های 15ساله خود را از اجلاس 15 کپنهاگ (در سال 2009)، در اجلاس 21 پاریس (در 12 دسامبر 2015) به کرسی بنشاند.
در کنفرانس پاریس، 196 کشور جهان متعهد شدند با همکاری و تلاش مستمر تا حد امکان، افزایش دمای کره زمین را متوقف کنند و آن را تا سال 2100 در حد کمتر از دو درجه بالای دمای دوره پیش از انقلاب صنعتی نگه دارند. ویژگی‌ها و شرکت همه‌جانبه کشورهای جهان نشان می‌دهد که این کنفرانس پس از کنفرانس ریو در سال 1392، دومین کنفرانسی است که حساسیت همه کشورها را برانگیخت و همگان یک‌صدا بر تداوم زندگی سالم و حفظ منابع طبیعی و نجات کره مسکونی قدم پیش گذاشتند. درواقع هم چنین اقدامی لازم بود تا نسل فعلی انسان به وظایف اخلاقی خود در مقابل منابع طبیعی و زندگی نسل‌های بعدی عمل کند. به عبارت دیگر اولین کنفرانس تغییر اقلیم در جهان، گرمایش جهانی را خطرناک‌تر از هر مخاطره دیگری، مانند زلزله دانسته و برای چاره‌جویی آن متحد شده است. به‌واقع گرمایش جهانی خطرناک‌تر از زلزله است، برای اینکه گرمایش جهانی «ام‌المخاطرات» نامیده می‌شود و پیامدهای متعددی، مانند خشکسالی، تخریب پوشش گیاهی، بالا‌آمدن آب دریاها، سیلاب‌ها و اتفاقات «فرین» (Extreme) مانند سیلاب و سرمای شدید را در پی دارد؛ زیرا ویژگی اصلی تغییر اقلیم و گرمایش جهانی، بی‌نظم‌شدن سامانه اقلیم است که همه نوع خطری به دنبال خواهد آورد.
انسان امروزی می‌داند که زندگی روی زمین سامانه‌ای بسیار درهم‌تنیده و حساس است. همه حلقه‌های کره زمین، از اعماق دریاها گرفته تا اوج آسمان‌ها، در این سامانه دخالت دارند. پس در مرحله اول برای رعایت نظم سامانه زمین و در مرحله دوم برای حفظ زندگی خود باید حرمت سامانه‌های زمین را رعایت کند. جلوگیری از گرمایش زمین و کاهش عوامل تشدیدکننده آن جزء وظایف انسانی اوست. کنفرانس پاریس، در تئوری این هدف انساني را ثابت کرد. حالا باید دید که آیا جهان امروز مصمم است این باور اخلاقی را عملی کند یا اینکه این تعهد نیز همانند تعهدات دیگر به تاریخ سپرده خواهد شد. بر اساس بررسي‌هاي انجام‌شده، این آرمان را تا حدی غیرممکن می‌نماید، برای اینکه بر اساس تحقيقات موجود، تا آستانه تعریف‌شده فقط 0.3 تا 0.8 درجه سلسیوس باقی مانده که حدود 10 سال ديگر پر می‌شود. مگر اینکه مدیریت جهانی تصمیم جدی بگیرد و علاوه بر متوقف کردن این روند افزایشی، آن را به طرف كاهش دما هدایت کند. برای این کار وقت کافی وجود دارد و اگر اقدام هماهنگ و همه‌جانبه انجام شود، عملی خواهد بود. مهم‌ترین نیروی محرکه انسان برای این اقدام جدی، روند تحولات دیدگاه‌های هيئت بین‌الدول تغییر اقلیم در گذشته است. در گزارش چهارم سال 2007، 40 سناریو برای آینده گرمایش جهانی تعریف شده بود؛ یعنی عدم‌قطعیت درباره تغییرات اقلیمی به حدی بود که نمی‌توانست به فرایند نسبتا مشخصی برسد. اما در گزارش پنجم سال 2013 با 95 درصد اطمینان اعلام شد جهان گرم می‌شود و عامل اصلی هم فعالیت‌های انسانی است. درنتیجه از 40 سناریو به چهار سناریو رسید. یعنی پذیرفته شد که هوا گرم می‌شود و این گرمایش در مسیر شدیدتر حرکت می‌کند. اما می‌توان استدلال کرد با مطالعه دقیق شواهد و بررسی منابع علمی به این نتیجه رسیدند که فقط یک سناریو در پیش‌روی جهان آینده وجود دارد و آن این است که اگر به حال خود رها شود، هوا خیلی گرم می‌شود، به طوری که در سال 2100 ممکن است به چهار درجه بالاتر از شرایط عادی برسد. به این دلیل مصمم شدند این روند صعودی متوقف شود و کنفرانس پاریس، عكس‌العمل انسان کره مسکونی، به این فرایند مخاطره‌انگیز بود. اجلاس پاریس با توجه به امکانات تکنولوژیکی موجود و سطح آگاهی عمومی جهان و روابط بین‌المللی موجود، حداکثر دمای سال 2100 را 1.5 تا دو درجه بالای سطح پیش از انقلاب صنعتی تعیین کرده است. اما مطمئنا در آینده اگر امکان داشته باشد، سعی خواهد کرد این افزایش را به صفر برساند.
تحقیقات هيئت بین‌الدول تغییر اقلیم عامل اصلی افزایش دمای کره زمین را افزایش میزان گازکربنیک اتمسفر می‌داند که از میزان 280 واحد در میلیون اوایل قرن بیستم به حدود بالای 400 واحد در میلیون درحال‌حاضر رسیده است و حالا حدود دو واحد یا بیشتر در سال افزایش می‌یابد. افزایش گازکربنیک اتمسفر جلوی خروج انرژی زمین را می‌گیرد و نوعی قدرت واداشتی انرژی زمینی دارد و سبب گرم‌شدن زمین می‌شود. این خاصیت گلخانه‌ای گازکربنیک بر اساس تحقیقات موجود می‌تواند تا حدود 8.5 وات در مترمربع از انرژی زمین جلوگیری کند؛ بنابراین اولین قدم در متوقف‌کردن روند افزایش دما کاهش تولید گازکربنیک است؛ در پروتکل کیوتو تصویب شده بود کشورها به سطح زیر تولید سال 2005 کاهش دهند که تقریبا عملی نشد. درحال‌حاضر بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گازکربنيک جهان به ترتیب کشورهای چین، ایالات متحده، هندوستان، اتحادیه اروپا، روسیه و برزیل هستند. چین، آمریکا، هندوستان و اتحادیه اروپا با هم 61 درصد گازکربنیک تولید می‌کنند.
کنفرانس پاریس برای تعدیل شدت گرمایش کره زمین و سازگاری سامانه‌های آن با این فرایند گرمایش و نهایتا پایین‌آوردن میزان آسیب‌پذیری جهانی، دو آرمان اصلی را دنبال می‌کند: اول اینکه بتواند میزان تعدیل تغییر اقلیم را به حدی برساند که در نیمه دوم سده 21 تولید گازکربنیک به صفر برسد؛ دوم اینکه سازگاری ملت‌ها را تا حدی بالا ببرد که همه کشورها در هر سطحی، به اندازه‌ای از مقاومت برسند که از تغییر اقلیم صدمه نبینند. هر دو این آرمان‌ها از طریق حمایت مالی و انتقال تکنولوژی کشورها و همکاری همه‌جانبه امکان‌پذیر است. بر این اساس تا سال 2025 سالانه حدود صد میلیارد دلار به کشورهای درحال‌توسعه و جزیره‌ای کمک مالی می‌شود. اما ممکن است بعد از آن، متناسب با میزان پیشرفت کشورها در مسیر اعمال عوامل کاهش تغییر اقلیم، این میزان افزایش یابد. مرحله اجرائی پیمان پاریس از اکتبر 2016 شروع شده و هر پنج سال وضعیت اقدامات داخلی کشورها ارزیابی خواهد شد و براساس این ارزیابی‌ها، اقدامات حمایتی بعدی انجام می‌شود. در محتوای پیمان پاریس به سیاست‌ها و برنامه‌های ملی کشورها اهمیت بیشتری داده شده است؛ برای اینکه معتقدند راه‌حل کاهش گرمایش جهانی، فرایند محلی است. باید همه کشورها جدی برخورد کنند و در نهایت همکاری‌های بین‌المللی امکان اجرائی پیدا کند. در راستای عملی‌کردن این دستور پیمان پاریس، اکثر کشورها برنامه ملی خود را بر اساس امکانات ملی و با توجه به کمک‌های بین‌المللی (در زمینه کمک‌های مالی و انتقال تکنولوژی درباره کاهش تولید گازکربنیک و جایگزین‌کردن آن با انرژی‌های پاک، مانند انرژی خورشید و باد)، اعلام کرده‌اند. در برنامه اکثر این کشورها سال 2030 سال هدف تعریف شده است و قول داده‌اند میزان تولید گازکربنیک را تا درصد معینی به کمتر از میزان تولید سال 2005 برسانند و به همین اندازه یا بیشتر، سهم انرژی‌های پاک را در مصرف انرژی کشور افزایش دهند. برای نمونه، کشور چین، بزرگ‌ترین تولیدکننده گازکربنیک جهان، تعهد کرده است میزان گازكربنيك را حدود 60 تا 65 درصد کاهش و تولید انرژی پاک را تا 20 درصد افزایش دهد. آمریکا کاهش 26 تا 28 درصد، هندوستان کاهش 33 تا 35 درصد و اتحادیه اروپا کاهش 40درصدی را متعهد شده‌اند. اگر همه کشورها به تعهداتشان عمل کنند، مطمئنا تا سال 2030 میزان دمای کره زمین به صورت قابل ملاحظه‌ای کاهش می‌یابد. البته معلوم است که در این معامله نقش کشورهای بزرگ، که بزرگ‌ترین آلاینده‌اند، خیلی مهم و اساسی است. این کشورها هم باید در اجرای مفاد پیمان پاریس نقش مدیریتی قوی و در کاهش گازکربنیک نقش و مسئولیتی جدی داشته باشند.
با توجه به نقش کلیدی کشورهای بزرگ جهان است که برخی نگرانی‌ها در زمینه عملی‌شدن پیمان پاریس مطرح می‌شود. این نگرانی‌ها زمانی شدت می‌یابد که مسئولان بعضی از این کشورها خود گرمایش جهانی را زیر سؤال می‌برند و با آن مخالفت می‌کنند. اما باید به این نکته توجه داشت که اجرائی‌شدن پیمان پاریس هیچ جای نگرانی ندارد، چون اقدامات تعدیل و سازگاری با پیامدهای تغییر اقلیم اقداماتی مثبت و تشویق‌کننده هستند. موقعی که کشوری در اولین قدم، با هر تلاشی سعی می‌کند انرژی خورشیدی را جایگزین سوخت فسیلی کند، بلافاصله پس از عملی‌شدن تلاش، سود و لذت آن را می‌بیند و مطمئنا سعی می‌کند تلاشش را دو‌‌چندان و محیط زندگی خود را پاک کند. به عبارت دیگر تلاش در جهت مقابله با گرمایش زمین به صورت کار و عادت فرهنگی درمی‌آید. بعد از راه‌افتادن اقدامات اولیه، هیچ محرکه دیگری برای تداوم آن لازم نیست و هیچ نیرویی هم نمی‌تواند آن را متوقف کند. فقط تلاش نهادهای دولتی و غیردولتی در هر کشوری باید زیاد شود تا مردم و مدیران را در راستای اعمال شاخص‌های کاهش دما تشویق کنند. این تلاش باید به حدی برسد که مردم آگاهی کامل پیدا کنند و خودشان مشوق اقدامات بعدی شوند.
نکته قابل‌توجه دیگر بحرانی‌بودن دمای فعلی جهان و فاصله بسیار کم آن با دمای هدف است. همان‌طور که اشاره شد با روند فعلی، ظرف چند سال آینده دمای هدف به دست خواهد آمد. اما با توجه به تصمیم جدی دولت‌ها و ملت‌ها قابل پیش‌بینی است که بعد از یک دوره بحران دماهای بالا، دمای کره زمین رو به کاهش خواهد گذاشت و تا سال 2100، صددرصد دمای کره زمین کم می‌شود و حتی به کمتر از آستانه تعیین‌شده می‌رسد. موقعی که این کار به صورت فرهنگ عمومی درآید، هیچ قدرتی نمی‌تواند جلوي مردم را در رسیدن به محیطی سالم و پاک بگیرد. بنابراین با توجه به اینکه ما بتوانیم این فرایند و تلاش را به صورت یک اصل فرهنگی دربیاوریم، هیچ جای نگرانی نیست که در زمانی زودتر از سال 2100 به هدف خود خواهیم رسید.
در راه رسیدن به دمای هدف در سال 2100 مشکل دیگری هم به نام همکاری و هماهنگی جهانی وجود دارد و آن کشمکش‌های بین دولت‌ها و جنگ‌های متعدد در سراسر جهان است. در این راستا وظیفه مدیران و سازمان‌های جهانی سنگین‌تر خواهد بود. باید فرهنگ عمومی همزیستی جهانی حاکم شود و جنگ‌ها و به‌ تبع آن تخریب محیط‌زیست پایان یابد، زیرا سامانه اقلیم خیلی گسترده و پیچیده است. تغییر در هر کدام از حلقه‌های این سامانه عظیم همه نظم سامانه را به هم می‌زند و سامانه اقلیم به دلیل حساس‌بودن با هر ضربه کوچکی عکس‌العمل شدیدی نشان می‌دهد. پس باید کشمکش‌های بین‌المللی کاهش یابد و تصمیمات جهانی با آرامش و صلح گرفته شود. می‌توان گفت در روند عملی‌کردن پیمان پاریس، نقش همه کشورها، به‌ویژه آنهایی که درگیر مناقشات و منازعات جهانی هستند، مهم‌تر است. این کشورها باید تعهد بدهند که مسائل خود را از طریق روش‌هایی صلح‌آمیز حل کنند و به محیط‌زیست احترام بگذارند.


دیدگاه‌ها(۰)