۱۳۹۶ شنبه ۳۱ تير
شماره‌های پیشین:
شماره ۲۸۶۸ - ۱۳۹۶ شنبه ۳۰ ارديبهشت
شاعرانگی‌های صحنه

فضای ادبی کافه‌هایی مانند کافه نادری که پاتوق نویسندگانی نامی همچون گروه ربعه (صادق هدایت، مجتبی مینوی، مسعود فرزاد و بزرگ علوی) بوده‌اند، خاطره‌بازی، نوستالژی‌های قدیمی، مهاجرت، وطن، ادبیات، عشق، تقابل و تضادهای دوران گذشته با اکنون، همگی دست‌مایه‌ها و مصالحی هستند که نوشین تبریزی با بهره‌گیری از آنها نمایش «کافه طره» را ساخته و پرداخته کرده است. نویسنده‌ای میان‌سال به کافه‌ای وارد می‌شود که در اَوان جوانی خود در آنجا ماجراها داشته و هم‌اکنون چهار دختر از مادری که صاحب این کافه بوده به اداره آن می‌پردازند. نویسنده در فرانسه با دختر بزرگ این خانواده (ارغوان) ارتباط عاطفی داشته‌اند و او با استفاده از نفوذ خود در محافل فرهنگی و هنری آن دیار، ارغوان را که دختری در ابتدای راه و بی‌پشتیبان و حامی بوده به هنرمندان آنجا معرفی می‌کند. دختر به او پناه می‌برد و در سایه‌اش می‌بالد، اما هنگامی که تا حدودی شناخته می‌شود و می‌تواند بر پای خود بایستد، نویسنده را رها کرده، حامی‌اش را به فراموشی می‌سپارد.
حال این مرد دوباره به کشور و شهر خود بازگشته و گذشته‌ای را که هنوز نمی‌تواند نادیده‌اش بگیرد دنبال می‌کند. آتش عشق پیشین هنوز در زیر خاکستر زمان در دل نویسنده زنده مانده و همین کشش او را به‌سوی کافه قدیمی دخترها (کافه‌طره) می‌کشاند. تمامی ماجرای نمایش حاصل گفت‌وگوها، کشمکش‌ها و تبادلات فکری و احساسی نویسنده با این چهار خواهر است که در یک صحنه ثابت (کافه) رقم می‌خورد.
کافه‌طره نمایشی است شاعرانه (poetical) که شعر و ادبیات همچون زمینه‌ای فراگیر در سرتاسر آن چهره می‌نماید. با چنین اوصافی باید به این نکته توجه داشت که اجرای چنین نمایشی یا باید با اطلاعاتی نسبتا کامل و کافی نسبت به فضاهای ادبی و فنون شعری نگارش یافته و اجرا شود یا اینکه مشاوری خبره یا حتی شاعر و کاربلد در زمینه ادبیات مورد نیاز است تا بتوان چنین متنی را نگاشت و به صحنه‌اش جان بخشید. این نمایش اندکی در این بخش با کمبود روبه‌رو است؛ برای مثال اشاره می‌کنم به نحوه خوانش اشعار ازسوي بازیگران. فن دکلماتوری و خوانش شعر خود مهارتی است مجزا که هم نیاز به آموزش دارد و هم تمرین. دکلمه یک شعر نه‌تنها به رعایت زیروزبر و آکسان‌های ظاهری بر کلمات نیاز دارد، بلکه به چیزی فراتر نظیر آکسان‌های حسی، روحی و ادراکی نیز نیازمند است. کسانی که خود در فضای شعر و شاعری استغراق داشته باشند نمی‌توانند ویژگی‌های ذکرشده را در نحوه خواندن شعرهای متن این نمایش ازسوي بازیگران بیابند. چه‌بسا اگر کارگردان به‌عنوان نمونه و الگو به بازیگران خود پیشنهاد می‌کرد تا مدتی با دکلمه‌های شاملو از اشعار خود و دیگران تمرکز کرده و مأنوس باشند، خواندن این شعرها از لون دیگری جلوه می‌کرد و به آن سطحی که باید نزدیک‌تر می‌شد.
در متن نمایش و سپس در فضای اجرائی آن نیز نواقصی به چشم می‌آید، از جمله اینکه از ابتدا تا پایان نمایش به‌جز نویسنده، هیچ مشتری دیگری نه در کافه از قبل حضور دارد و نه به آن وارد می‌شود، این در حالی است که در هیچ‌جای متن اشاره‌ای به اینکه مثلا کافه تعطیل یا در حال تعمیرات باشد نشده که بتوان این حالت را توجیه کرد. چنین نقصی را می‌توان با ترفندی کوچک طوری برطرف کرد که هم متن به روال منطقی دست یابد و هم از نوع دیگری نیز تقویت شود؛ مثلا مي‌توان با اضافه‌کردن زوجی مسن که یکی از میزها را در گوشه‌ای از کافه اشغال کرده باشند و با تعریف خرده‌داستانی برای آنان به‌نحوی‌که به طور موازی با داستان اصلی نمایش پیش بیایند و در پایان نیز با گره‌خوردن و ایجاد تقاطع در مسیر دو داستان حتی آن را به نقطه عطفی در پیکره نمایش تبدیل كرد.
از طرف دیگر فرمی در متن نمایش تعریف شده که در میانه‌های آن به‌کرات شعری هربار ازسوي یکی از بازیگران خوانده می‌شود که این ساختار در متن ایده بدی نیست، اما مشکل اینجاست که هیچ ایده اجرائی و طراحی ویژه‌ای برای بیرونی‌کردن آن و در مبحث کارگردانی در نظر گرفته نشده است. مخاطب نمی‌تواند به‌روشنی دریابد که آیا به هنگام خواندن شعر ازسوي بازیگر، سایر حاضران در صحنه محو یا فریز هستند و این فضای ذهنی و واگویه‌های درونی کاراکتر مزبور است یا خیر، بقیه نیز شعرخواندن او را می‌شنوند و بالطبع عکس‌العمل نشان می‌دهند. در این بخش یک ابهام اجرائی وجود دارد که با یک طراحی مشخص در اجرا ‌باید برطرف می‌شد؛ نظیر استفاده از آکسان‌های بصری همچون نور موضعی و...، اما چنین اتفاقی نیفتاده است. ابهام یادشده در بخش‌هایی از متن نیز در منطق روابط به چشم می‌خورد؛ مثلا رابطه نویسنده و دوستش با مادر دخترها در حد مورد نیاز واشکافی نمی‌شود. اطلاعات تا حدی ‌باید سربسته باقی مانده و غیرمستقیم ارائه شوند که دیگر به نشانه‌های ادراکی مورد نیاز تماشاگر
آسیب وارد نکنند.
و اما در مبحث بازیگری یکسری تربیت‌های تئاتری و قواعد مرسوم وجود دارند که از استادان کهن این هنر از ابتدا تاکنون برای ما به یادگار مانده و به‌جد نیز مفید و کاربردی هستند؛ مثلا گرم‌کردن صدا و ایجاد آمادگی صحنه‌ای؛ چه از لحاظ صوتی، بدنی، حسی و روحی برای ورود به صحنه.
 وقتی می‌بینیم بازیگری در اولین دیالوگ خود صدایش می‌گیرد و مجبور به صاف‌کردنش می‌شود، آن‌هم به شیوه‌ای که بسیار مؤکد، مذموم استادان فن بیان بوده و هست، آنگاه فکر دیگری نمی‌توان کرد جز اینکه او قبل از آغاز نمایش و ورود به صحنه، این آداب و شئون را بجا نیاورده است. از اینکه بگذریم، باید گفت محمد حاتمی در شکل‌دهی به شخصیت «شمیل ابیانه» از تسلط بر نقش و حضور صحنه‌ای مناسبی برخوردار است، اما نتوانسته به ژرفاهای این شخصیت دست یابد. وی اندکی در بیرونی‌کردن شخصیت نویسنده کمتر از سطحی که باید، ظاهر می‌شود. شراره رنجبر و بهناز توسلی در نقش‌های لادن و شکوفه در تحلیل شخصیت‌ها در حد کفایت عمل کرده‌اند و در بازی‌ها نیز خوب ظاهر می‌شوند، اما مریم زارعی در نقش نیلوفر، در مبحث تحلیل تا حدودی سرگردان به نظر می‌رسد. تغییر رفتار‌های درشت و پررنگ او دلیل محکم و کافی ندارند و در بازی، برخی از مواقع، به‌خصوص صحنه پایانی بازی‌کردن او دیده می‌شود، درحالی‌که شیوه‌ای که برای بازیگری این نمایش ازسوي کارگردان لحاظ شده با این جنس بازی تفاوت دارد. شبنم قلی‌خانی نیز مانند زارعی نمی‌تواند به توفیق دو همبازی دیگر خود در تحلیل نقش و بازی دست یابد و نحوه عکس‌العمل‌ها، بیرونی‌کردن حس‌ها و همین‌طور آن تنالیته صدایی لازم که برای بازی بر صحنه تئاتر مورد نیاز است در نقش‌آفرینی‌اش با ضعف‌هایی همراه می‌شود.
در مبحث کارگردانی از فضای معمول کافه در طراحی صحنه که بگذریم، با یک پرده سیاه مواجهیم که در ابتدای نمایش جلو آن نویسنده و ارغوان یکدیگر را می‌بینند، سپس باز می‌شود و حوادث نمایش را می‌بینیم و در پایان نیز آن را می‌بندند؛ همان استفاده‌ای که از پرده عمودی بالارونده در سالن‌های پرسینیوم به عمل می‌آید و کارکردی بیش از این برای این پرده در طراحی صحنه این نمایش نمی‌توان دریافت کرد. از این نکته که بگذریم، کارگردان در طراحی میزانسن‌ها و ترکیب‌بندی عناصر صحنه، آکسسوارها و... موفق عمل می‌کند و حرکت یا شيء و وسیله‌ای از اجرا بیرون نزده و ماجرا با روانی مناسبی در بستری از فضای رئالیستی بر مخاطب عرضه می‌شود.


دیدگاه‌ها(۰)