۱۳۹۶ پنج شنبه ۲۳ آذر
شماره‌های پیشین:
شماره ۲۸۸۲ - ۱۳۹۶ پنج شنبه ۱۸ خرداد
تأثیر فناوری‌های نوین بر آینده اقتصاد و جامعه
هیچ‌کس از آینده خبر ندارد
عرفان کسرایی. پژوهشگر مطالعات علم و فناوری دانشگاه کاسل

فناوری‌های نوین پیامدهایی دارند که جامعه، اخلاق و حتی فلسفه و اقتصاد را نیز تحت‌تأثیر خود قرار می‌دهند؛ مثلا توسعه پروژه هوش مصنوعی اگرچه انقلابی بزرگ در حیطه علم و فناوری به شمار می‌رود، اما گستره تأثیرات آن به حوزه‌هایی نظیر اخلاق یا فلسفه نیز کشیده شده است؛ برای مثال اگر روزی ماشین‌های هوش مصنوعی بتوانند فکر کنند یا تصمیم بگیرند چه باید کرد؟ این پرسش فلسفی، به نوعی پیامد مستقیم توسعه هوش مصنوعی است. به عبارت دیگر اگر هوش مصنوعی نبود، چنین دغدغه‌ها و پرسش‌های فلسفی‌ای نیز در ذهن انسان شکل نمی‌گرفت یا مثلا اگر ماشین‌ها روزی بتوانند تمام بازار کار را در دست بگیرند و جایی برای نیروی کار انسانی باقی نگذارند، بلافاصله این پرسش پیش می‌آید که در این صورت چه اتفاقی برای جامعه یا اقتصاد خواهد افتاد؟
تغییر چهره جهان با انقلاب صنعتی چهارم
«کلاوس شواب» (Klaus Schwab) پایه‌گذار مجمع جهانی اقتصاد، در سال‌های اخیر، مقاله‌ای منتشر کرده بود که در آن از پیدایش یک تحول شگرف و البته اجتناب‌ناپذیر در زندگی آینده بشر خبر می‌داد. او این تحول بزرگ را انقلاب صنعتی چهارم نام گذاشته بود، تحولی که به گفته او دامنه تأثیرات آن صرفا به دنیای فناوری محدود نخواهد ماند و چه‌بسا تمامی عرصه‌های زندگی انسان، از اقتصاد گرفته تا فرهنگ و تاریخ و جامعه و سیاست را تحت‌تأثیر خود قرار خواهد داد. «کلاوس شواب» در این مقاله، جنبه‌هایی پنهان از این انقلاب بزرگ صنعتی را بررسی می‌کند و می‌گوید انقلاب صنعتی چهارم، صرفا ادامه انقلاب صنعتی سوم نیست، بلکه در عمل بسیار پیچیده‌تر از آن خواهد بود. از نقطه‌نظر تاریخی، تقسیم‌بندی انقلاب‌های صنعتی به دوره‌های اول و دوم و سوم و چهارم، اساسا بر پایه ماهیت هر انقلاب صنعتی صورت گرفته است. به‌عبارت ساده‌تر، انقلاب صنعتی اول، براساس به‌کارگیری نیروی بخار و مکانیکی‌کردن تولید و حرکت شکل گرفت و در دومین انقلاب صنعتی، برق و الکتریسیته بود که پا به میدان گذاشت. در سومین انقلاب‌ صنعتی، اما مسئله قدری پیچیده‌تر شد. در انقلاب صنعتی سوم، هم برق و الکتریسیته نقش مهمی بازی می‌کند و هم فناوری اطلاعات (IT)، اما آنچه که انقلاب صنعتی چهارم را از انقلاب‌های صنعتی پیشین متمایز می‌کند، تلفیق فناوری‌های نوین در سه سطح فیزیکی، دیجیتالی و همچنین زیست‌شناسی است. از دید «کلاوس شواب»، در جریان انقلاب صنعتی چهارم، یک نوع درهم‌تنیدگی عجیب میان انسان، فیزیک و دنیای دیجیتال به وقوع خواهد پیوست.
 به گفته او، این انقلاب صنعتی حتی درک انسان از مفهوم مالکیت یا حریم خصوصی، روابط انسانی و مسائلی از این دست را به شکل بنیادینی تغییر خواهد داد و زندگی پس از انقلاب چهارم صنعتی بسیار ساده‌تر از پیش خواهد شد. البته «کلاوس شواب» در مقاله مذکور، دغدغه‌های خود را نیز پنهان نکرده و سناریوهایی درخصوص امکان بروز نابرابری در بازار کار و همچنین شکاف بیشتر در توزیع سود میان کار و سرمایه را نیز طرح می‌کند. او می‌گوید مسئله بر سر این است که منفعت انقلاب صنعتی چهارم به چه شکلی توزیع می‌شود و چه گروه‌هایی از آن سود برده و چه بخشی از آن متضرر می‌شوند.
ماشین‌های صنعتی، بازار کار و نیروی کار انسانی
پیامد گسترش فناوری‌ها پس از انقلاب صنعتی، همواره دغدغه بزرگ جامعه‌شناسان بوده است. کارخانه‌هایی را تصور کنید که در خط تولید آن دیگر کارگران به صف نایستاده‌اند، بلکه بازوهای هیدرولیکی و پنیوماتیکی هستند که قطعات خودرو را سرهم‌بندی یا رنگ‌آمیزی می‌کنند. برخی پژوهشگران می‌گویند توسعه هوش مصنوعی در آینده نه‌تنها باعث می‌شود ربات‌ها در نوار نقاله کارخانه‌ها، جانشین انسان شوند، بلکه آینده شغلی پزشکان و مهندسان و روزنامه‌نگاران نیز به خطر خواهد افتاد. ربات‌ها به انجام کارهای پیچیده شتاب می‌دهند و بیش از حد تصور خواهند توانست جانشین نیروی کار انسانی شوند. از دید سرمایه‌گذار یک کارخانه، شاید یک دوربین امنیتی و سیستم حفاظتی ساختمان به‌مراتب بهتر از یک نگهبان عمل کند. نگهبانی که شب‌ها ممکن است خواب‌آلوده باشد و به مرخصی نیاز دارد. اما آیا به همین ترتیب هوش مصنوعی جای مشاغل را یکی پس از دیگری خواهد گرفت؟
۴۷ درصد مشاغل از بین خواهد رفت
برخی آینده‌پژوهان می‌گویند با انقلاب صنعتی عظیمی که با گسترش هوش مصنوعی به وقوع می‌پیوندد، حتی بسیاری از مشاغل آکادمیک نیز به‌تدریج از میان خواهند رفت و رقابتی ورای انتظار در بازار کار درخواهد گرفت. متقاضی کاری را تصور کنید که نه خسته می‌شود، نه می‌خوابد و نه مرخصی می‌خواهد و نه بعضی روزها عصبی و مضطرب است. چگونه ممکن است کسی در برابر چنین رقیبی برای گرفتن شغل، شانس داشته باشد؟ پژوهشی در دانشگاه آکسفورد نشان می‌دهد ۴۷ درصد مشاغل در آمریکا در آینده، با گسترش فناوری‌های نو از دست انسان خارج خواهد شد. «کارل باس» (Carl Bass) معتقد است چنین دنیایی، امکان‌های گسترده‌ای در برابر انسان خواهد گشود. او مدیر شرکت نرم‌افزاری Autodesk است؛ شرکتی که در جریان توسعه نرم‌افزار طرحی «CAD» بزرگ و مشهور شد. این نرم‌افزار، تاکنون کمک فراوانی به مهندسان کرده تا بتوانند طرح‌ها و ایده‌های خود را به اجرا درآورند. حالا برنامه‌نویسان «Autodesk» یک گام به پیش رفته‌اند و نرم‌افزار آنها همان کاری را انجام می‌دهد که مهندسان می‌توانند انجام دهند. هوش مصنوعی پیامدهای بی‌شماری در جامعه و سبک زندگی انسان خواهد داشت. اینکه آیا این تحولات به سود جامعه بشری است یا آینده انسان را به خطر خواهد انداخت، هنوز مشخص نیست. پژوهشگران نظرات متفاوتی دراین‌باره دارند. برخی از غلبه ماشین‌ها بر ما سخن می‌گویند و برخی دیگر کاملا برعکس معتقدند توسعه پروژه هوش مصنوعی، زندگی انسان را بهتر خواهد کرد. اکنون مسئله بی‌کارشدن انسان به یک معضل جدی تبدیل شده است. اگر نرم‌افزارها مشاغل انسان را برعهده بگیرند، پس انسان‌ها در زندگی چه باید بکنند و چه هدفی تعریف کنند؟ آینده اشتغال و بیمه و بازنشستگی چگونه خواهد شد؟ هنوز هیچ‌کس پاسخ این پرسش‌ها را نمی‌داند. ما تا به حال در جهانی که در آن سیستم‌های هوش مصنوعی عهده‌دار همه‌چیز باشند، زندگی نکرده‌ایم و بشر هیچ تجربه قبلی در این زمینه ندارد.
 


دیدگاه‌ها(۰)