۱۳۹۶ شنبه ۲۹ مهر
شماره‌های پیشین:
شماره ۲۹۳۵ - ۱۳۹۶ يکشنبه ۲۲ مرداد
فيلمي كه متهمين دايره بيستم بازي كردند
مهران افشارنادری

عصر چهارشنبه چهارم مرداد، فیلم مستند «متهمین دایره بیستم»، ساخته حسام اسلامی در موزه هنرهای معاصر به نمایش در‌ آمد. داستان این فیلم که تماشای آن برای عموم آزاد بود، حكايت چند جوان است که روزگار آنان را به بزهکاری کشانده است. شروع و پایان فیلم به نشان‌دادن شرایط فعلی زندگی احسان، یکی از بچه‌های این دسته خلاف‌کار، که ظاهرا مدتی است از بقیه دوستان فاصله گرفته، اختصاص یافته است. اما بیشتر لحظات فیلم به زندگی و فعالیتی که این چند جوان  در کنار یکدیگر تجربه کرده‌اند، مربوط می‌شود؛ صحنه‌هایی از سرقت، رفت‌و‌آمد به ان‌جی‌او «جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان» و سفری که به شمال داشته‌اند. فیلم سرشار از لحظات بهت‌انگیز است، اما غافل‌گیری فیلم برای من به کمی قبل‌تر از دیدن این فیلم برمی‌گردد، زمانی‌که عکسی از احسان و دوستش را که در پلیس آگاهی گرفته‌شده، همراه آگهی نمایش فیلم دیدم. نکته حیرت‌آور این است که این عکس را برای فیلمی که تقریبا هم‌زمان با حسام اسلامی با تمرکز بر فعالیت احسان، امین و حسن (همان دوستانی که در فیلم «متهمین دایره بیستم» حضور دارند و فیلم درباره آنهاست) در حال تهیه بودم، گرفتم. علاوه بر این عکس، بخش‌های زیادی از ویدئوهای سکانس اداره آگاهی هم متعلق به بنده است که اگر خود ایشان منکر این قضیه باشند، افراد حاضر در صحنه شامل دو مددکار، احسان، امین و تصاویر پشت‌صحنه و تصاویر بیشتری که از آن روز دراختیار بنده است، صحبتم را تأیید خواهند کرد. این تصاویر در حالی به نمایش درمی‌آید که علاوه بر این‌که حتی اجازه شفاهی از من گرفته نشده است، در تیتراژ هم اشاره‌ای به نام بنده به عنوان تصویربردار نشده است.
نکته تأمل‌برانگیز دیگر، فیلم‌نامه و ایده بخش‌هایی از مستند «متهمین دایره بیستم» است. بیشتر بخش‌های تصویربرداری مستندی که در دست تهیه داشتم به پیش از به‌زندان‌افتادن حسن برمی‌گشت و فیلمی که حسام اسلامی ساخته به بعد از بازداشت حسن. پس‌ از ‌آن‌که حسن، به زندان افتاد، حسام اسلامی در نمایشی خصوصی راف‌کات فیلمی که در حال تهیه آن بودم را دید. روزی که با ایشان دوستانه و به دور از رقابت‌های حرفه‌ای در دفتر کارم نشستیم و فیلم‌هایی که تا آن‌ لحظه گرفته بودیم را می‌دیدیم، فیلم ایشان بیشتر شبیه گزارش‌های تلویزیونی بود، شامل مصاحبه‌های طولانی با مددکاران «جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان» و راف‌کات فیلمی که ایشان از من دید، شامل صحنه‌های دزدی و سفری که همراه بچه‌ها به شمال داشتم. جالب آن‌که همین صحنه‌ها که تا آن روز در فیلم حسام اسلامی جایی نداشت، بعدتر در فیلم «متهمین دایره بیستم» به طرزي باورنکردنی تکرار شد و فیلم آقای اسلامی که قرار بود شکل دیگری داشته باشد، نهایتا در بخش‌های بسیاری شبیه فیلمی شد که من مشغول ساخت آن بودم. البته در شرایطی برابر این امکان برای من هم وجود داشت که از صحنه‌های فیلم کامل‌نشده حسام اسلامی ایده بگیرم؛ چراکه هر دو با بچه‌ها در تماس بودیم و در مجموع هم می‌توان گفت ارتباط‌گرفتن با این گروه از بچه‌ها چندان هم کار سختی نبود. بچه‌ها به جمعیت دفاع از کار و خیابان رفت‌وآمد داشتند و درهای جمعیت هم روی فیلم‌سازان و عکاسان باز بود و جلب‌ اعتماد بچه‌ها به‌‌واسطه این ان‌جی‌او کار چندان سختی نبود. چه‌بسا اگر فیلم‌ساز دیگری غیر از حسام اسلامی هم در صورتی که عطش ساخت چنین مستندی را داشت، می‌توانست پس از تماشای فیلمی که در حال تهیه آن بودم یا حتی با رفت‌و‌آمد چند‌روزه به «جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان» با بچه‌ها آشنا شود، اعتماد آنها را جلب کند و تصاویر را تکرار کند، زیرا هم درهای این ان‌جی‌او باز بود و هم آغوش بچه‌ها برای کسانی که موفق می‌شدند اعتمادشان را جلب کنند. رفتار سوژه‌محوری که در «جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان» با بچه‌ها می‌شد، و عینیت‌یافتن این رفتار در مستندی که خودم در حال تهیه آن بودم و درگیری‌های ذهنی فراوان از جهت اخلاقی‌بودن ساخت چنین مستندی، من را از ساخت این مستند و به اتمام‌رساندن آن منصرف کرد، اما من- به‌عنوان فردی که نسخه‌ دیگری از این فیلم را در دست ساخت داشتم- از زوایای دیگری هم وجود این فیلم را به این شکل دارای اشکال می‌دانم. به کارگردان بابت سماجتش برای دنبال‌کردن زندگی احسان تبریک می‌گویم ولی درعین‌حال متعجبم که چه راحت مغلوب شخصیت‌پردازی‌ای شده که احسان و رفقایش برای او ترسیم کرده‌اند. چراکه در موارد بسیاری، شخصیت‌های به‌نمایش‌گذاشته‌شده با آن‌چه در خلوت از آنها سراغ دارم، سنخیتی ندارند. همچنین بی‌مسئولیتی کارگردان از نمایش عمومی فیلم که شخصیت‌های بسیاری در آن به نمایش در‌می‌آیند، حتی اگر تمامی آنها اجازه پخش تصویر خود را داده باشند، باز این پرسش مطرح می‌شود که آیا این افرادی که به‌دست‌آوردن دلشان چندان سخت نیست، در شرایطی هستند که بتوانند تصمیم درست را برای خود بگیرند؟ و آیا به این مسئله وقوف دارند که نمایش تصاویرشان در حین انجام اعمالی که در قوانین کشور جرم محسوب می‌شود، می‌تواند بار حقوقی برایشان داشته باشد؟ و البته می‌توان از تصویری که فیلم از «جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان» ساخته متعجب نشد. تصویری خیالی از این ان‌جی‌او که درحال‌حاضر پلمب شده است و حرف‌ و حدیث‌های بسیاری درباره نقض حقوق کودکان پیرامون آن وجود دارد، یکی از نویسندگان گفتار متن این فیلم از مددکاران اصلی این «ان‌‌جی‌او»ی بحث‌برانگیز است.
شش سال پیش ادامه ساخت فیلم را به دلایل گوناگون اخلاقی ندانستم و ساخت آن را ادامه ندادم و این فیلم نیمه‌تمام را به جز یکی دو مورد نمایش خصوصی در جایی به نمایش نگذاشتم. اما حسام اسلامی  این مستند را به سرانجام رساند تا روز چهارم مرداد در موزه هنرهای معاصر برای عموم به نمایش دربیاید. موارد مطرح‌شده قطعا برای ساخت هر فیلمی می‌تواند تأسف‌آور باشد اما برای ساخت مستندی با این موضوع قطعا تأسف‌برانگیز است.


دیدگاه‌ها(۰)