۱۳۹۶ دوشنبه ۲۹ آبان
شماره‌های پیشین:
شماره ۲۹۶۲ - ۱۳۹۶ پنج شنبه ۲۳ شهريور
محرمیت بر باد رفته
علیرضا زمانی

حدود 500 سال پیش، تهران شایستگی یافت تا در زمره شهرهای عالم قرار گیرد، ازاین‌رو شاه‌طهماسب با دستور ساخت حصار و دروازه‌های شهر، ردای مدنیت بر تنش پوشانید. این حصار 114 برج داشته، دروازه‌های چهارگانه‌اش نقطه اتصال تهران و مردمانش به اقصا‌نقاط عالم بود. براساس نقشه موجود تهران محصور در حصار صفوی که به دست کرشیش ترسیم شده، حصار شهر تا حدودی ذوزنقه‌مانند بود. موقعیت این ذوزنقه به‌لحاظ جغرافیایی، دقیق رو به شمال نبود، به‌همین‌دلیل محور شهر شمال ‌شرقی به جنوب‌ غربی بود و به این ترتیب، موقعیت شهر به‌گونه‌ای در جهت قبله قرار می‌گرفت. بیشتر گذرهای شهر نیز به تأسی از موقعیت مکانی شهر، به‌گونه‌ای شکل گرفته بودند که خانه‌ها هنگام ساخت، از سمت جنوب رو به قبله قرار می‌گرفتند و قبله در بیشتر خانه‌ها به‌جای آنکه کمی متمایل به راست باشد، صاف بود و این همان هنری است که مرحوم لرزاده در مساجدی که آنها را می‌ساخت، رعایت می‌کرد. همان هنری که مسجد امام میدان نقش جهان اصفهان نیز براساس آن طراحی شده است. از سوی دیگر، گذرها و کوچه‌های شهر پرپیچ‌وخم و طولانی ساخته می‌شد. گذری که با پیچ‌وخم نهری پیچ‌وتاب می‌خورد یا کوچه‌ای که در امتداد دیوار و پرچین باغی قوس می‌گرفت. این شکل کوچه‌ها و گذرها که در شهرسازی امروزی به بافت ارگانیک شناخته می‌شوند، باعث به‌وجودآمدن اصل محرمیت در محله‌های شهر شده بودند. اصلی فراموش شده که امروزه میان بافت‌های شطرنجی استاندارد الگوبرداری‌شده از شهرسازی غربی مدفون شده است؛ محرمیتی که حرمت این شهر بود. کوچه‌های پرپیچ‌وخم امروز عودلاجان و سنگلج گواه این مدعاست. امروز اگر کسی قصد داشته باشد وارد کوچه‌های عودلاجان شود، احساس کسی را دارد که وارد فضای نیمه‌خصوصی شده، ازاین‌رو ورود به این محله کمی برایش سخت می‌شود. در گذشته، خانه و همسایه‌های بی‌شمار کوچه‌های پرپیچ‌وتاب این محله‌ها، چنان نظارت عمومی در محله ایجاد می‌کردند که هر غریبه به‌راحتی نمی‌توانست وارد محله شود و رفتار هرکس در محله به نوعی کنترل می‌شد، ازهمین‌رو افراد شرور محل، هیچ‌گاه درون محله خود دست به خلاف نمی‌زدند. کوچه‌های پرپیچ‌وخم و بن‌بست و ساباط‌د‌ار، همه نوعی محرمیت و فضای خصوصی و امنیت برای ساکنان ایجاد می‌کردند.  با فروپاشی شهرسازی سنتی، اصل محرمیت زیر چرخ توسعه بافت شطرنجی شهرسازی پرزرق‌وبرق غربی به باد فراموشی سپرده شد. محرمیتی که مهم‌ترین دستاوردش برای ساکنان شهر ایجاد امنیت بود. امروزه اگرچه از اصل محرمیت چندان خبر نیست، اما در دو محله نازی‌آباد و نارمک، با بهره‌گیری از الگوی شهرسازی غربی کلارنس پری که یک‌جورهایی بومی‌سازی شده، تا حدودی این محرمیت و امنیت را می‌توان دید. الگویی که اولین‌بار در یکی از شهرهای آمریکا برای ایجاد امنیت و کاهش آسیب‌های اجتماعی فراوانش طراحی شد. این الگو مانند آنچه در نازی‌آباد و نارمک صد میدان می‌بینیم، با ایجاد میادین فراوان در یک منطقه و ایجاد یک ورودی برای هر میدان، سبب می‌شد فضایی نیمه‌خصوصی در اطراف این میدان و کوچه‌های بن‌بست منتهی به آن ایجاد شود و نوعی نظارت عمومی را در هرکدام از این میدان‌ها شاهد باشیم.


دیدگاه‌ها(۰)