۱۳۹۶ پنج شنبه ۲۳ آذر
شماره‌های پیشین:
شماره ۲۹۸۴ - ۱۳۹۶ پنج شنبه ۲۰ مهر
چالش‌های پژوهش‌های کاربردی و انجام کارهای گروهی در کشور
تجربه جهانی فراروی ما
کامبیز مینایی . استاد دانشگاه شیراز

دانایی یکی از مهم‌ترین محور‌های اصلی پیشرفت کشور محسوب می‌شود. این مهم بدون انجام پژوهش‌ و توسعه دانش موجود، امکان‌پذیر نيست. میزان فعالیت‌های پژوهشی هر کشور، یکی از شاخص‌های اصلی توسعه پایدار و پیشرفت محسوب می‌شود. پیشرفت در تمام فعالیت‌ها، به‌گونه‌ای به گسترش فعالیت‌های پژوهشی وابسته است. بدون انجام پژوهش، دانش بشری راکد خواهد ماند. پژوهش کوششی است برای ساختن فردایی بهتر. از سوی دیگر انجام بسیاری از پژوهش‌ها به کارهای گروهی منسجم و سازمان‌یافته نیاز دارند به‌گونه‌ای که بتوان با استفاده از خرد جمعی به حداکثر کارایی دست یافت. در این نوشتار به بررسی برخی چالش‌های موجود در انجام پژوهش (به‌ویژه پژوهش‌های کاربردی) و نیز انجام کارهای گروهی در کشور پرداخته می‌شود. در پایان به برخی راهکارهای برون‌رفت از مشکلات موجود اشاره خواهد شد.
پژوهش‌های کاربردی در راستای رفع نیازها و بهبود وضعیت جوامع انسانی انجام می‌گیرد. این نوع از پژوهش‌ها با استفاده از زمينه و معلوماتى که از طريق تحقيقات بنيادى فراهم شده است، شکل می‌گیرند. به عبارت دیگر، انجام پژوهش‌های بنیادی برای رسیدن به پژوهش‌های کاربردی امری اجتناب‌ناپذیر است. باوجود پیشرفت‌های روزافزون در سال‌های گذشته، به‌ویژه در زمینه پژوهش‌های نانو و گسترش شرکت‌های دانش‌بنیان، پژوهش به مفهوم واقعی آن در کشور نهادینه نشده است؛ به‌عنوان‌نمونه همچنان سهم بودجه پژوهشی از تولید ناخالص ملی قابل‌توجه نیست. در نتیجه انتظار انجام پژوهش‌های کاربردی بی‌آنکه زیرساخت‌های لازم فراهم آید، دور از انتظار است. بااین‌همه به نظر می‌رسد علاوه بر مشکلات ساختاری یادشده، مانع مهم دیگر برای انجام پژوهش‌های کاربردی، قوانین و آیین‌نامه‌های موجود در کشور باشد. بر اساس رویه معمول کنونی، پژوهشگران را تشویق می‌کنند تا تولیدات علمی (شما بخوانید تولید مقاله!) آنها افزایش یابد! به‌علاوه پژوهشگر باید تمام تلاش خود را به کار بندد تا مقالاتش را در مجلات خاصی (که تقریبا همه در خارج از کشور منتشر می‌شوند)، به چاپ برساند. این در حالی است که بسیاری از چالش‌هایی که کشور با آنها روبه‌رو است «محلی» و مختص کشور یا حتی «ناحیه خاصی» از کشور است. گام اول برای ازبین‌بردن یا کاهش این چالش‌ها، انجام پژوهش‌های کاربردی حساب‌شده است. با وجود این، نتیجه انجام این پژوهش‌ها هرچه باشد، چاپ مقاله در مجلات موردنظر آیین‌نامه‌های موجود نخواهد بود! همین موضوع تمایل پژوهشگران را برای پژوهش‌های کاربردی تحت‌تأثیر قرار داده است. شاید به همین دلیل است که باوجود رشد روزافزون چاپ مقالات در کشورهایی مانند ایران، بسیاری از مسائل بنیادی موجود حل نشده‌اند. متأسفانه در بسیاری از موارد، پژوهشگر یا عضو هیئت علمی دانشگاه به‌جای پرداختن به مسائل مهم پژوهشی کشور، باید در اندیشه جمع‌آوری امتیاز و انتشار مقاله برای رفع مشکل خود باشد! به‌علاوه، مسائل بنیادی برزمین‌مانده کشور معمولا پیچیده هستند. به همین دلیل بررسی و مطالعه آنها به کار گروهی و نه انفرادی نیاز دارد. کار گروهی به منظور حل مشکلات پژوهشی پیچیده کارساز است. مثال آن در کشورمان، بحران خشک‌سالی در سال‌های گذشته و پیش‌رو است. لازمه انجام پژوهش‌هایی در جهت کم‌کردن مشکل خشک‌سالی، رهیافت بین‌رشته‌ای شامل رشته‌های گوناگون در کشاورزی، محیط‌زیست، مهندسی و علوم انسانی خواهد بود. کمتر پژوهشگری در جهان بدون کمک‌گرفتن از پژوهشگران دیگر توانایی انجام مطالعات گسترده علمی را خواهد داشت. در یک کار گروهی، از مجموع توانمندی‌ها، مهارت‌ها و انرژی‌های افراد،‌ به بهترین شکل و با بیشترین بازدهی استفاده می‌کنند. در این‌گونه کارها، افراد نقش‌های مشخص همراه با مهارت‌های مکمل دارند و کارهایی که انجام می‌شوند، به یکدیگر وابسته هستند. افراد می‌کوشند خود را با یکدیگر تطبیق دهند و یک هدف مشترک را دنبال می‌کنند. در کار گروهی هر فرد از اینکه در جمع حضور دارد، از نقش‌ها و شخصیتی که پیدا می‌کند، لذت می‌برد و این حس افراد را به‌سوی ادامه شرکت در کار گروهی می‌کشاند. عدم همکاری و متصل‌نشدن به گروه می‌تواند مشکلات زیادی را برای انجام پژوهش‌های اساسی داشته باشد.
با وجود مزایای بی‌شمار کار گروهی، از شواهد برمی‌آید که انجام کارهای مشترک در میان پژوهشگرهای دانشگاهی و مراکز پژوهشی مرسوم نیست. این موضوع نه‌تنها بین پژوهشگرهای مراکز مختلف فاصله عمیقی ایجاد کرده، بلکه ارتباطات مؤثر بین مراکز گوناگون پژوهشی را نیز به حداقل رسانده است. دست‌کم دو عامل مهم در این موضوع مؤثر است. یکی از این عوامل فرهنگی است که به نبود آموزش مناسب برای انجام کارهای گروهی از دوران دبستان مربوط می‌شود. نمود آشکار عوامل فرهنگی، در میزان موفقیت بیشتر ورزش‌های انفرادی نسبت به ورزش‌های گروهی دیده می‌شود. عامل دیگر به مقررات دست‌وپاگیر و متعدد موجود در روابط مراکز پژوهشی و دانشگاهی داخل کشور مربوط می‌شود. قوانین موجود در برخی مراکز پژوهشی و دانشگاهی کشور آنچنان عرصه را بر پژوهشگران مراکز دیگر تنگ کرده است که معمولا پژوهشگرها رغبت چندانی به ایجاد ارتباط ندارند و در صورت برقراری این پیوند، وقت و فرصت زیادی از پژوهشگر گرفته می‌شود. موضوع در مورد روابط مراکز پژوهشی و پژوهشگرهای داخل با مراکز و پژوهشگرهای خارج از کشور دشوارتر است! در این حالت علاوه بر مسائل مالی، مشکلات سیاسی نیز اثرگذار هستند. نکته مهم در این میان آن است که با وجود صرف هزینه‌های هنگفت برای راه‌اندازی برخی مراکز پژوهشی یا خرید دستگاه‌های پیشرفته، شایسته است شرایط استفاده بیشتر از مراکز موجود و تجهیزات یادشده با گسترش همکاری‌های علمی- پژوهشی فراهم شود.
درمجموع، ما به نگاه واقع‌بینانه در حوزه علم و علم‌سنجی نیاز داریم. افزایش تعداد و حتی کیفیت مقالات نمایه‌شده در پایگاه‌های اطلاعاتی، به خودی‌خود موجب پیشرفت کشور نخواهد شد. شایسته است مراکز دانشگاهی و پژوهشی در آیین‌نامه‌ها و رهیافت‌های موجود بازنگری کنند. به‌علاوه، به نظر می‌رسد گام‌های نخست نهادینه‌کردن باور فرهنگ کار جمعی، باید از مدارس و کودکستان‌ها آغاز شود تا در بزرگ‌سالی میوه آن در قالب همکاری‌های متقابل بین مراکز پژوهشی و دانشگاهی به دست آید. در کنار آن ضروری است ضمن تشویق افراد به کار گروهی، زیرساخت‌های آن نیز فراهم شود. ارتباط بین مراکز مختلف پژوهشی کشور با یکدیگر و با مراکز معتبر پژوهشی خارج از کشور باید نظام‌مند و همراه با مشوق‌های لازم در دستور کار قرار گیرد. باید توجه داشت که در بیشتر کشورها، به‌خدمت‌گرفتن پژوهشگران در کارهای گروهی آسان نیست. گروه‌های پژوهشی به یک مأموریت مشترک، ساختار اداری مناسب و توجه زیاد به روابط بین‌فردی نیاز دارند. بااین‌همه تجربه موفق همکاری پژوهشگرهای کشورهای پیشرفته با یکدیگر فراروی ماست.


دیدگاه‌ها(۰)