۱۳۹۶ دوشنبه ۱ آبان
شماره‌های پیشین:
شماره ۱۸۴۴ - ۱۳۹۲ يکشنبه ۷ مهر
بارقه‌های امید در آموزش‌وپرورش
رحیم عبادی . عضو هیات‌علمی دانشگاه فرهنگیان
این روزها در آسمان و سرزمین ما ایرانیان، پیام‌های امید و تدبیر می‌درخشد. اول مهر رییس‌جمهور روحانی در مراسم بازگشایی مدارس، زنگ بارقه‌هایی از امید را - اما این بار در آموزش‌وپرورش - به صدا درآورد. این سخنان مهم که با رویکردی کاملا متفاوت و برخاسته از آرای معنی‌دار مردم در 24 خرداد و مطالبات فرهنگیان و جامعه آموزش‌وپرورش طی سال‌های گذشته است چنانچه از سوی مسوولان و متولیان آموزش‌وپرورش جدی گرفته شود می‌تواند امید، نشاط، تحرک و پویایی را در آموزش‌وپرورش رقم بزند و فضای ایستا و راکد آموزش‌وپرورش فعلی را به فضای امید و تلاش همگام با جامعه تبدیل کند. تاکید بر نکات کلیدی دکتر روحانی و بازخوانی آن می‌تواند انتظارات و مطالبات رییس‌جمهور را در آموزش‌وپرورش معنا کند: 
1- آشنایی دانش‌آموزان با حقوق و تکالیف: انسان موجود آزادی است که به واسطه داشتن اختیار و اراده، برخوردار از حقوقی است آگاهانه و الهی، به همین دلیل دارای تکالیفی در عالم هستی است. آنچه عموما در جامعه ما و در نظام آموزش‌وپرورش خصوصا تبلیغ و پافشاری می‌شود، انتظار داشتن تکلیف بدون به‌رسمیت‌شناختن حقوق ذی‌نفعان است. اینجانب به دلیل مسوولیتی که در آموزش‌وپرورش و سازمان ملی جوانان داشتم همیشه با این چالش مواجه بوده‌ام که از دید برخی از مسوولان، نوجوانان و جوانان کشور ما فقط ‌داری تکلیف‌اند و به‌رسمیت‌شناختن حقوق آنان به منزله متوقع‌کردن آنهاست. غافل از اینکه چه به لحاظ تربیتی و چه به لحاظ آموزشی و اجتماعی موفقیت‌ها آنگاه با توفیق همراه خواهد بود که مربیان با شناخت و آگاهی نسبت به تکالیف خود اقدام کنند. بیان این مهم از سوی جناب آقای دکتر روحانی بارقه امیدی است که مدیریت آموزش‌وپرورش باید به‌طور جدی به آشناساختن دانش‌آموزان نسبت به حقوق آنان اقدام کند و در این مسیر با بهره‌مندی از منشور حقوق و تکالیف جوانان مصوبه شورایعالی جوانان و منشور حقوق دانش‌آموزی مصوب مجلس دانش‌آموزی، گام‌های عملی در این خصوص بردارد. 
2- قانونمداری از مدارس آغاز شود: در مدرسه است که افراد باید با حقوق و تکالیف خود آشنا شوند، قانون مجموعه‌ای از حقوق و تکالیف انسان‌هاست. دانش‌آموزان باید بدانند که به‌طور مساوی از حق آموختن، احترام و کرامت برخوردار بوده و همه باید به نسبت برابر از امکانات مدرسه و امکانات اجتماعی برخوردار باشند. دانش‌آموزان باید بدانند که حق برخورداری یکسان از عواطف معلم و مدیر را دارند و همه معلمان و مسوولان آموزش‌وپرورش نیز باید بدانند که نگاه آنان به دانش‌آموزان باید یکسان باشد و تفاوتی تحت عناوین نژاد، چهره، قیافه یا تعلق به گروه سیاسی خاص در محیط آموزش‌وپرورش نباید وجود داشته باشد. دکتر روحانی با اشاره به اینکه سعادت و بهروزی یک ملت در سایه قانونمداری حاکم شده و استبداد و خودکامگی از قانون‌گریزی آغاز و ایجاد می‌شود، تاکید کرد: از همه فرهنگیان درخواست دارم که به دانش‌آموزان در محیط مدرسه کمک کنند تا بیشتر، بهتر و راحت‌تر با زندگی اجتماعی خود و تکالیف و حقوق قانونی خود آشنا شوند.                         
3- امنیت جسمی و روانی: به تعبیر مازلو امنیت یکی از نیازهای اساسی در تعلیم و تربیت انسان است و احساس امنیت بعضا از خود امنیت مهم‌تر است. آقای دکتر روحانی به درستی از موضوع امنیت در محیط تعلیم و تربیت سخن می‌گوید و پرواضح است که قبل از دانش‌آموزان باید معلمان در بیان افکار و اندیشه‌های‌شان آزاد باشند وی می‌گوید همه دانش‌آموزان از کلاس اول دبستان تا پایان دوره متوسطه باید اطمینان داشته باشند که از امنیت جسمی و روحی در مدرسه برخوردار خواهند بود، هیچ معلم و مدیری نباید به خود اجازه دهد به دانش‌آموزی توهین کرده یا با لحن و کلام درشت با او سخن بگوید؛ اهانت به دانش‌آموزان، اهانت به‌کل ملت ایران است، چراکه دانش‌آموزان، فرزندان این مرزوبوم هستند.
رییس‌جمهور متذکر شد: اینجا از تنبیه جسمی سخن نمی‌گویم که قطعا در مدارس کشور وجود ندارد و اگر خدای‌ناکرده دولت تدبیر و امید در گوشه‌ای از کشور با تنبیه مواجه شود به اشد وجه با آن برخورد خواهد کرد.
آیا اینک برای معلمان و فرهنگیان در فضای آموزش‌وپرورش امنیت آزادی بیان و پس از بیان وجود دارد؟
4- به رسمیت‌شناختن حق اعتراض در آموزش‌وپرورش: دانش‌آموزان باید بدانند که اگر حقشان تضییع شد، حق اعتراض دارند. دانش‌آموزان باید با حق اعتراض خود در مدارس آشنا شوند و بدانند که اگر اعتراض به معلم تاثیر نداشت، می‌توانند این اعتراض را به مدیر منتقل کنند و اگر این مرحله نیز موثر نبود می‌توانند اعتراض خود را در مناطق آموزش‌وپرورش دنبال کنند. دکتر روحانی آشنایی با حق اعتراض را بسیار مهم توصیف و تصریح کرد: آشنایی با حق اعتراض و برخورداری از آن، آغاز شکوفایی کرامت و عظمت انسان است و آشنایی و برخورداری از آن باید از مدارس آغاز شود که این می‌تواند مدارس را به سمت قانون‌مداری سوق دهد. شاید از این عبارت بتوان این نتیجه را گرفت که این حق پیشاپیش برای معلمان قطعا مفروض است زیرا شرط موفقیت دانش‌آموزان در برخورداری از حق اعتراض، مستلزم به‌رسمیت‌شناختن معلمان از حق اعتراض است.
5- کتاب و کتابخوانی در برنامه‌های آموزشی: یکی از مشکلات مزمن نظام آموزشی ایران، تبعیت از برنامه درسی محتوا‌محور به جای جامعه‌محور است. شیوه محتوا‌محور امکانی برای نیازهای درحال تغییر جامعه کمتر فراهم می‌آورد درنتیجه به دلیل حجم زیاد کتاب درسی و تکالیف مرتبط، فرصت امکان مطالعه کتاب‌های غیررسمی فراهم نمی‌شود و با وجود تلاش‌های انجام‌شده در مقاطع مختلف تحصیلی به‌ویژه در دوره ابتدایی هنوز نظام فعلی آموزش‌وپرورش این قبیل برنامه‌ها را به رسمیت نمی‌شناسد دکتر روحانی از مسوولان آموزش‌وپرورش و مدارس خواست تا ساعتی را تحت عنوان «زنگ کتاب» در برنامه‌های آموزشی مدارس اختصاص دهند و گفت: خوب است ساعتی در طول هفته یا ماه به کتابخوانی و توضیح آنچه دانش‌آموزان در کتاب می‌خوانند در جمع خودشان اختصاص داده شود. دکتر روحانی با انتقاد از اینکه جامعه امروز کشورمان از کتابخوانی فاصله دارد، ادامه داد: کتابخوانی باید از کلاس اول ابتدایی آغاز شود و در کشورهای پیشرفته در کلاس‌های اول در طول هر هفته چند کتاب به این ترتیب خوانده شده و خلاصه استنباط و برداشت دانش‌آموزان از آن کتاب توسط خودشان برای دیگر دانش‌آموزان توضیح داده می‌شود.
6- نوشتن به جای گفتن یا بخوانیم و بنویسیم: رییس‌جمهور روحانی تلاش برای تبدیل فرهنگ شفاهی به فرهنگ کتبی را برای آموزش‌وپرورش مطرح و اظهار کرد: بسیاری از مردم کشورمان توان بیان شفاهی مطالبات خود را دارند اما از مکتوب‌کردن آن ناتوان هستند و چه بسیار حقوق مردم که در اثر همین کاستی و نقد پایمال می‌شود.یکی از دستاوردهای بشری در دهه‌های اخیر خلق معجزه قرن بیست‌ویکم یعنی ICT است. یکی از آثار مثبت این پدیده تبدیل فرهنگ شفاهی به فرهنگ مکتوب بوده است. فناوری اطلاعات در مدت کوتاه عمر خود توانسته فرهنگ مکتوب را در میان مردم و کاربران، نهادینه کند اما این مهم باید در برنامه‌های درسی و رسمی آموزش‌وپرورش به‌ویژه از دوره ابتدایی گنجانده شود مهندس علاقه‌مندان رییس وقت سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی که خدایش رحمت کند تلاش فراوانی برای تحقق این مهم کرد و کتاب بخوانیم و بنویسیم یادگار اوست هرچند اندیشه‌های او ناتمام ماند و...
7- زنگ انشا در برنامه‌های مدارس متحول شود: دکتر روحانی با تاکید بر اینکه لازم است زنگ انشا در مدارس احیا شود‌، تاکید کرد: ‌البته منظور بنده زنگ انشا به معنای سنتی آن نیست، بلکه به این صورت است که در این ساعت دانش‌آموز بیاموزد که ابتدا از معلم و مدرسه خود انتقاد کرده و برای اصلاح و بهترشدن اوضاع پیشنهاداتی ارایه کند؛ چه خوب است که در زنگ انشا دانش‌آموزان یاد بگیرند از رییس‌جمهور انتقاد کرده، نقایص و کاستی‌هایی که در کار او می‌بینند و در می‌یابند را مکتوب کرده و پیشنهادات خود برای رفع این کاستی‌ها را ارایه کنند و چه بهتر است که مدارس، اینگونه انشاها را برای رییس‌جمهور ارسال کنند تا پیوند و ارتباط او با فرزندان عزیزش در مدارس بیشتر و محکم‌تر شود.
8- زنگ گفت‌وگو در برنامه‌های درسی گنجانده شود: رییس‌جمهور ضرورت ایجاد «زنگ گفت‌وگو» در مدارس را مطرح کرد و گفت: در دوره تحصیلی متوسطه و سال‌های پایانی تحصیلات دبستان، خوب است ساعات گفت‌وگو و مباحثه ایجاد شود تا دانش‌آموزان با گفت‌وگوکردن با یکدیگر و نقدکردن مودبانه از همین دوران آشنا شوند و آن کرسی‌های آزاداندیشی که رهبری معظم انقلاب در تشکیل آنها تاکید دارند از همین‌جا آغاز شود.
گفت‌وگو یعنی با هم سخن‌گفتن، یعنی گفتن و شنیدن، برخلاف تصور، منظور از گفت‌وگو فقط سخن‌گفتن و نصیحت‌کردن نیست بلکه در مقابل گفتن، شنیدن و برای دیگران ارزش و حرمت قایل‌شدن است. گفت‌وگو در تعلیم و تربیت یعنی تقویت روحیه پرسشگری یعنی پرهیز از خودبزرگ‌بینی و تحقیرکردن دیگران و تقویت تواضع و سعه‌صدر و مدار و تحمل، یعنی پرهیز از روش تک‌گویی و آمریت که آفت بزرگ تعلیم و تربیت است و اهتمام به فرهنگ همگرایی و هم‌اندیشی که بزرگ‌ترین نیاز آموزش‌وپرورش است.
ای کاش همه ما در آموزش‌وپرورش حداقل این ایده اساسی را که از گذشته‌ها نیز همواره مورد تاکید و انتظار بود و حتی در دوره گفت‌وگوی تمدن‌ها برای آن کتابی تالیف شد به‌صورت اساسی در دستور کار شورایعالی آموزش‌وپرورش قرار می‌دادیم و مبنای تحول در برنامه‌ها، روش‌ها و مدیریت‌های آموزش‌وپرورش می‌شد و به جای حرف‌ها و شعارهای کلی برنامه‌های تحول در آموزش‌وپرورش که جز هزینه و غوغاسالاری در آموزش‌وپرورش دستاوردی نداشت به این مهم اهتمام می‌شد، هرچند با رسوب افکار سنتی در بسیاری از پیشکسوتان آموزش‌وپرورش نباید انتظاری غیر از این داشت!
9- پرسش مهر: رییس‌جمهور در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به طرح سوال مهر در تشریح سوال مهر امسال، اظهار کرد: دانش‌آموزان عزیز به این سوال پاسخ دهند که اگر پدر شما رییس‌جمهور باشد چه اقدامی را به او توصیه می‌کنید که بتواند اعتدال و میانه‌روی را در همه ابعاد زندگی و اجتماع جامعه ایرانی بگستراند.
قطع نظر از نوع پرسش مهر طی سال‌های گذشته - که از سال 1376 میراثی گرانقدر از اندیشمند فرزانه جناب آقای سیدمحمد خاتمی در حوزه تعلیم و تربیت به یادگار مانده است - مهم تقویت حس پرسشگری در میان دانش‌آموزان و معلمان و پاسخگویی در میان مسوولان و مدیران است. اینجانب به دلیل اینکه بنیانگذار این ایده ارزشمند در آموزش‌وپرورش بوده‌ام لازم می‌دانم بار دیگر بر فلسفه این مهم تاکید کنم که بزرگ‌ترین سرمایه آدمی خرد انسان است و رشد خرد و عقل، مستلزم آن است که امکان پرسش برای انسان فراهم شود. محیط آموزش‌وپرورش باید همواره امکان طرح پرسش را برای دانش‌آموزان فراهم کرده تا آنان بتوانند روحیه پاسخگویی در معلمان را افزایش دهند تا راه برای پاسخ به سوالات فراوان و متنوع باز شود. پرسش مهر، نمادی است از نهادینه‌کردن پرسشگری در برنامه‌های آموزش‌وپرورش و پاسخگویی مسوولان و معلمان در جامعه.
10- ضرورت بازنگری در برنامه‌های آموزش‌وپرورش: دکتر روحانی به وزارت آموزش‌وپرورش پیشنهاد کرد، تمهیدات لازم برای گنجاندن این موضوعات به‌عنوان محتوای آموزشی در مدارس اهتمام شود و گفت: این موضوعات باید جز مواد درسی نمره‌دار در نظر گرفته شود تا دانش‌آموزان با مباحثه و تضارب آرا از همان سال‌های ابتدایی آموزش آشنا شوند.
به نظرم آنچه مهم‌تر از این پیشنهاد جناب آقای روحانی است عزم و اهتمام مدیریت آموزش‌وپرورش برای تغییر در رویکردها، سیاست‌ها و برنامه‌های آموزش‌وپرورش است ضمن احترام به پیشنهادها و نکات بیان‌شده توسط جناب آقای روحانی تاکید بر این نکته ضروری است که آموزش‌وپرورش در ایران نیازمند نگاه نو متفاوت از گذشته است آموزش‌وپرورش نمی‌تواند نسبت به تحولات جامعه و جهان بی‌اعتنا باشد. آموزش‌وپرورش ایران به هوای تازه نیاز دارد تا بتواند به راحتی و به آزادی تنفس کند، تا بتواند آزادانه بیندیشد، آزادانه نقد کند، آزادانه پرسش کند و...
نمی‌توان با افکار دیروز و گذشته‌های دور، نیازهای امروز و فرداهای نوجوانان و جوانان دانش‌آموز و حتی معلمان را پاسخگو بود. فرصت مجدد پیش‌آمده در کشور فرصت مغتنم و بلکه تاریخی برای انجام اصلاحات در برنامه‌های آموزش‌وپرورش است بارقه‌های امید را جدی بگیریم تا خانواده بزرگ تعلیم و تربیت از قافله کاروان تدبیر و امید جا نماند.
 


دیدگاه‌ها(۰)