۱۳۹۷ شنبه ۱ ارديبهشت
شماره‌های پیشین:
شماره ۲۲۹۴ - ۱۳۹۴ پنج شنبه ۱۷ ارديبهشت
اماواگرهای پرواز نخستین فضانورد ایرانی به فضا
7 نکته‌ای که نباید فراموش کرد
عباس خاراباف . کارشناس و روزنامه‌نگار هوافضا

پروژه اعزام فضانورد ایرانی به مدار با اینکه در دولت قبل به‌شدت پیگیری می‌شد و برخلاف اعتقاد کارشناسان و همچنین نظرسنجی‌های انجام‌شده، به اولویت اصلی برنامه‌های فضایی کشور تبدیل شده بود، اکنون پس از تغییرات مدیریتی و اصلاحات ساختاری در دولت «روحانی»، به موضوع اصلی بحث‌های محافل کارشناسی تبدیل شده است تا جایی که نخستین جلسه شورای سیاست‌گذاری مرکز ملی فضایی ایران نیز درباره همین موضوع بود و شنیده‌ها حاکی از آن است که این جلسات با موضوع مطروحه ادامه پیدا می‌کند تا تصمیم‌گیری در این موضوع با اتفاق‌نظر نهادهای فضایی و اکثریت کارشناسان انجام شود. بااین‌حال، توجه به هفت نکته ذیل می‌تواند در تصمیم‌گیری نهایی بسیار مؤثر باشد:
۱- پرتاب انسان به فضا اولویت کشور نیست
فضا و فناوری فضایی، منافع بسیاری دارد و نمی‌توان منکر آن شد که پیشرفت کشور در این زمینه، منافع بسیاری را برای مردم در پی خواهد داشت. اکنون کشور با بسیاری از چالش‌ها (از بحران‌های محیط زیست گرفته تا کمبود منابع، مشکلات اجتماعی و...)، دست‌وپنجه نرم می‌کند و پیش‌بینی‌های کارشناسی نشان می‌دهد در آینده نیز چالش‌های بیشتری مورد انتظار خواهد بود. اما ماهواره‌های کاربردی به عنوان محصولات منحصربه‌فرد فناوری فضایی، از بهترین ابزارهای ممکن برای مدیریت چنین چالش‌هایی و حفظ منابع موجود به‌شمار می‌رود. بنابراین انتظار می‌رود پروژه‌های کاربردی‌تری که نتایج آنها مستقیما در افزایش کیفیت زندگی مردم نقش خواهد داشت، اولویت بیشتری در برنامه‌های فضایی داشته باشد. بدین‌ترتیب، بهتر است تمرکز اصلی در حوزه‌های سنجش از دور، مخابرات و ناوبری فضایی باشد تا پروژه‌های سرنشین‌دار و پرتاب انسان به فضا.
۲- هیچ برنامه‌ای تعطیل یا متوقف نمی‌شود
سنجش از دور و مشاهدات زمینی، ناوبری و موقعیت‌یابی، پرتابگرها و ماهواره‌برها، علوم و اکتشافات فضایی، مخابرات و ارتباطات فضایی و درنهایت پروازهای فضایی سرنشین‌دار، از اصلی‌ترین شاخه‌های فناوری فضایی به‌شمار می‌روند. از موضوع اولویت‌بندی با توجه به ظرفیت‌ها و نیازها که بگذریم، تجربه سایر کشورها نشان می‌دهد قطعا پیشرفت در هریک از شاخه‌های ذکرشده، منافعی را در بلندمدت یا کوتاه‌مدت برای کشور خواهد داشت. اکنون پس از گذشت سال‌ها از آغاز فعالیت‌های فضایی در کشور، تجربیات و ظرفیت‌های بسیاری از ورود به برنامه‌های مختلف فضایی به دست آمده است. حال بدون توجه به اینکه در گذشته بعضی از برنامه‌ها به درست یا اشتباه، مورد توجه بیشتر یا کمتری بوده است، انتظار می‌رود از تمامی این تجربیات و ظرفیت‌ها استفاده شود. به نظر می‌رسد هیچ‌کدام از برنامه‌های گذشته کاملا تعطیل یا متوقف نمی‌شود و انتقادها و اختلاف نظرهای کارشناسی هم در گذشته، بیشتر درباره نحوه اولویت‌بندی برنامه‌ها، مدیریت و چگونگی اجرای آنها بوده است.
۳- متخصصان متولی شوند
سمپاش الکترواستاتیک، سنگ‌شکن سیار، کانال‌کن، چاپر، بالابر، تراکتور شیبرو، استارتر خودرو پراید، ماهی‌یاب (ویدوئواکوساندر)، فیلترهای سرامیکی، کارخانه تولید شیر خشک، دستگاه جوجه‌کشی، قطعات کولر پراید، چاله‌کن، کشتارگاه صنعتی، سورتر سیب‌زمینی و ده‌ها مورد مشابه، ازجمله محصولاتی هستند که در پژوهشکده مهندسی جهاد کشاورزی تولید می‌شدند. این پژوهشکده چندین افتخار مثل جایزه ملی محیط زیست و بهترین تأمین‌کننده و سازنده ماشین‌آلات و تجهیزات شرکت سهامی شیر و... دارد. همچنین با اختراعات و طرح‌هایی همچون دستگاه خوراک‌ریز دام، دستگاه آبیاری خطی، طراحی و ساخت پل سریع‌النصب، طراحی و ساخت سمپاش هد الکترواستاتیک و... نیز مقام‌ها و افتخاراتی کسب کرده است. این مجموعه در دولت قبل با تمامی تعهدات، وظایف، اختیارات، مسئولیت‌ها، منابع انسانی و مالی و امکانات و تجهیزات موجود در پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ادغام شد و پس ‌از آن، بخشی تحت عنوان پژوهشگاه فضایی وابسته به سازمان فضایی ایران به وجود آمد. پس از این تغییرات سازمانی، پژوهشگاه هوافضا که دارای سوابق خوبی در زمینه راکت‌های کاوش بود، تحت عنوان پژوهشکده سامانه‌های فضانوردی در زیرمجموعه پژوهشگاه فضایی، به ادامه فعالیت‌های خود پرداخت، اما در مسیر جدیدی که به پرتاب چند میمون به زیر مدار منجر شد، به اصلی‌ترین مرکز برنامه پرتاب انسان به فضا تبدیل شد. هم‌زمان، پروژه‌هایی نظیر لباس یا غذای فضانورد در زیرمجموعه‌های دیگر (پژوهشکده‌های متشکل از نیروها و بخش‌های پژوهشکده مهندسی جهاد کشاورزی سابق با سوابق غیرمرتبط ذکرشده) تعریف شد. اگر از این اتفاقات و برنامه‌هایی که در دولت گذشته مورد انتقاد بود بگذریم، اکنون که با تدبیر دولت فعلی، پژوهشگاه هوافضا به خاستگاه اصلی خود یعنی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بازگشته است، با توجه به مأموریتی که دارد و با وجود تجربیاتی که در زمینه انجام پروژه‌های راکت‌های کاوش انجام داده است، مناسب‌ترین بخش برای انجام و اجرای برنامه‌های علوم و اکتشافات فضایی و پروژه‌های سرنشین‌دار است. بنابراین اگر قرار باشد این برنامه‌ها ادامه پیدا کنند، انتظار می‌رود متخصصان متولی باشند نه بخش‌های غیرمرتبطی که اکنون به بدنه سازمان فضایی چسبیده‌اند.
۴- اسناد بالادستی اصلاح‌پذیر هستند
سند جامع توسعه هوافضای کشور، اکنون به عنوان یک سند بالادستی و مرجع هدایت برنامه‌ها و پروژه‌های فضایی شناخته می‌شود. اما جدا از تلاش‌های بسیاری که برای تدوین آن صورت گرفته است، بنا بر دلایل مختلف، هنوز اختلاف‌نظرهایی درباره متن نهایی و مصوب آن در بین کارشناسان مختلف ازجمله دست‌اندرکاران تهیه‌کننده سند وجود دارد. یکی از مهم‌ترین بندهایی که منشأ این اختلافات نظر شده، همین موضوع پرتاب انسان به مدار است که به عنوان یکی از اهداف کلان فضایی کشور اعلام شده است. اما اکنون کارشناسان اعتقاد دارند یک سند خوب و قابل‌تکیه، یک سند انعطاف‌پذیر است و انتظار می‌رود در اسرع وقت، این سند و نقشه راه فضایی با دخالت و همکاری تمام سازمان‌های مربوط مجددا مرور شود و اگر محل اختلاف‌نظر یا نقصی وجود دارد، با همکاری همه‌جانبه برطرف و اصلاح شود. همچنین در قدم بعدی، نقش و مسئولیت هر نهاد با توجه به نقشه راه فضایی کشور به‌صورت واضح، معلوم شود و توافقات لازم در این زمینه صورت پذیرد. مسلما باید تمامی تصمیمات کلان فضایی کشور به‌صورت جمعی و با همکاری بین‌سازمانی اخذ شده و از هرگونه اعمال‌نظرهای سیاسی و سلیقه‌ای در این زمینه ممانعت شود.
5-این پروژه نیازمند یک برنامه بلندمدت است
تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد اجرای پروژه‌های علوم و اکتشافات فضایی، برنامه‌های سرنشین‌دار و اعزام انسان به فضا در کوتاه‌مدت ممکن نیست و نیاز به برنامه‌ریزی بلندمدت دارد. بنابراین اگر در مقطع کنونی تصمیم برآن شد که پروژه اعزام انسان به مدار انجام شود، قطعا نباید انتظار داشت با هزینه‌های معقول و روش‌های منطقی در زمان کمی به این هدف برسیم، آنچنان که در سند جامع توسعه هوافضای کشور نیز اشاره‌ای به زمان انجام این هدف کلان نشده است. از طرفی در پروژه‌های امکان‌سنجی پرتاب انسان به فضا (که در دو دانشگاه معتبر انجام شده است)، مشخص شد این پروژه در بهترین حالت ممکن، به 14سال زمان نیاز دارد و کارشناسان پیشنهاد می‌کنند برنامه بلندمدت 20 الی 30ساله جهت اعزام انسان به مدار در نظر گرفته شود.
۶-توجیه‌پذیری اقتصادی و علمی
مهم‌ترین عامل انتقاد کارشناسان از برنامه‌های فضایی به‌خصوص موضوع پرتاب انسان به فضا در دولت قبل، برخورد سیاسی با این موضوع بود. در حال حاضر نیز بسیاری از کارشناسان فضایی کشور اعتقاد دارند برنامه پرتاب انسان به مدار باید با توجه به محدودیت منابع از نظر اقتصادی و علمی توجیه‌پذیر باشد که متأسفانه این موضوع، تا پیش از این، کمتر مورد توجه بوده است. دراین‌صورت، جدا از توجه به چرایی موضوع، چگونگی انجام نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. کارشناسان اعتقاد دارند در تعریف پروژه‌های اکتشافات فضایی و سرنشین‌دار، باید اهداف اقتصادی مورد توجه قرار گرفته و از نظر علمی نیز باید نتیجه اصلی توسعه و سرریز دانش و فناوری به سایر حوزه‌های مورد نیاز باشد. قطعا انجام پروژه اعزام انسان به فضا به هر قیمتی و بدون توجه به اهداف کاربردی همچون افزایش کیفیت زندگی مردم، مورد انتقاد خواهد بود و بهتر است اهدافی همچون استفاده سیاسی و تبلیغاتی از چنین پروژه‌هایی کنار گذاشته شود. البته اگر هدف اصلی از انجام پروژه پرتاب انسان به فضا، افزایش غرور و اقتدار ملی است نیز بهتر است به روش‌های دیگری ازجمله تربیت فضانورد و اعزام با همکاری‌های بین‌المللی توسط دیگر کشورها (همانند آنچه در مالزی رخ می‌دهد)، فکر کرد. با توجه به اینکه توریسم فضایی و پرتاب‌های زیرمداری نیز با هزینه‌های کمتر، آورده‌های بیشتری را در پی دارد، ورود به این حوزه در این مقطع، منطقی‌تر به نظر می‌آید.
7- استفاده از تجربیات و همکاری‌های بین‌المللی
باید اعتراف کرد دانش و فناوری به شکل ذاتی خود، دارای مفهوم فراملی است و از گذشته‌های بسیار دور تاکنون، از حصار مرز و وطن خارج بوده است. دقیقا به همین دلیل است که اولین و اصلی‌ترین عامل پیشرفت در این زمینه‌ها، داشتن ارتباطات هدفمند و مستمر با جهان خارج از مرزهای سیاسی و جغرافیایی تعریف شده است. پیشرفته‌ترین کشورهای جهان در زمینه دانش و فناوری و بزرگ‌ترین سازمان‌ها و نهادهای علمی، حتی با وجود داشتن توانایی‌ها و ظرفیت‌های مختلف، هرگز نمی‌توانند بدون ایجاد ارتباط با دنیای خارج از مرزهای تعیین‌شده، اطلاعات خود را به‌روز کنند یا جایگاه علمی خود را ارتقا بخشند. فضا و فناوری فضایی هم از این قواعد مستثنا نیست، بلکه به‌دلیل ویژگی‌های بسیار خاصی که منحصرا دارد، به عرصه همکاری‌های بین‌المللی تبدیل شده است. پروژه‌های اعزام انسان به فضا نیز اکنون از معدود مواردی است که بسیاری از کشورهای جهان حتی در زمان اختلافات شدید، در آن حوزه همکاری‌های مشترک خود را حفظ می‌کنند. از طرفی امروزه تقریبا در هیچ کشوری، توسعه فناوری فضایی به صورت کاملا بومی پیگیری نمی‌شود، چراکه نیازمند سرمایه‌گذاری بسیار کلان و مجموعه گسترده‌ای از فناوری‌های بسیار پیشرفته است که در اختیارداشتن تمام آنها از عهده کمتر کشوری برمی‌آید. سخن آخر اینکه اگر قرار است با توجه به تمام نکات مطرح‌شده، پروژه پرتاب انسان به فضا پیگیری شود، استفاده از تجربیات و همکاری‌های بین‌المللی لازم است.


دیدگاه‌ها(۰)