۱۳۹۶ سه شنبه ۲۱ آذر
شماره‌های پیشین:
شماره ۳۰۲۳ - ۱۳۹۶ پنج شنبه ۹ آذر
اقتصاد بعد از زلزله
ویدا یارویسی

زلزله‌ها در کنار آثار مخرب روحی و انسانی، اثرات مخرب اقتصادی بسیاری برجای می‌گذارند که بعد از پایان دوره امدادرسانی تازه ابعاد بزرگ و دردناک آن پدیدار می‌شود. در حقیقت، زلزله ازجمله سوانح طبیعی است که آثار مخرب و خانمان‌سوز آن تا سال‌ها بر روح و روان بازماندگان باقی می‌ماند و این انسان‌ها در اثر وقوع زمین‌لرزه، خانه، خانواده، دارایی ، دوستان و به معنی تمام کلمه، همه منابع مالی و عاطفی خود را از دست می‌دهند.
اما جدا از ابعاد عاطفی و انسانی زلزله، پدیده مخرب زلزله در نواحی شهری و روستایی، آثار زیانباری به اقتصاد وارد کرده و زیرساخت‌های اقتصادی را کاملاً نابود می‌کند. به تعبیر فریبرز رئیس دانا، «همانند یک کوه یخ فقط قسمت مختصری از هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی زلزله نمایان است و بخش‌های ناپیدای آن مخاطرات و تأثیرات پیش‌بینی‌نشده و زیان‌بار است.
این هزینه‌ها شامل ازکارافتادن موتور فعالیت‌های محوری اقتصاد، خسارت‌های انسانی و اجتماعی وارد آمده، بیکاری و جزو آن است که به خسارت‌ها و آسیب‌های اجتماعی و انسانی بعدی منجر می‌شود. شمار تلفات، زخمی‌ها و معلولان، قسمت‌های بیرونی کوه یخ هستند که البته می‌توانند چهره وخیم خسارت‌های انسانی و خسارت‌های آتی را نشان دهند، اما خود آن‌ها نیستند.» (اقتصاد بدآمدهای جمعی، نشریه رفاه اجتماعی، شماره سیزدهم)
بهترین مثال برای تشریح اثرات اقتصادی زمین‌لرزه مربوط به زلزله بم است که علاوه بر اینکه بخش مهمی از جمعیت جوان این شهر جان خود را از دست دادند، بخش مهمی از زمین‌های کشاورزی، نخلستان‌ها، قنات‌ها، جاده‌ها، کارخانه‌ها و مراکز صنعتی و اقتصادی بم نیز با مشکلات جدی مواجه شدند و بدون شک، زلزله بم نقش مهم و مخربی در مختل کردن روند توسعه این شهر داشته و چه‌بسا همچنان در آینده خواهد داشت.
همچنین زلزله ورزقان در آذربایجان شرقی از نمونه‌های دیگر تأثیر مخرب زلزله بر اقتصاد است که منجر به تخریب بسیاری از کارگاه‌های فرش‌بافی در مناطق روستایی هریس شد یا معدن منطقه را برای ماه‌ها از کار و فعالیت انداخت یا زلزله رودبار و منجیل که زیان‌های اقتصادی بسیاری به باغات زیتون وارد کرد.
بعد از زلزله
«بعد از زلزله» نام مجموعه داستانی از هاروکی موراکامی، نویسنده ژاپنی است که به تشریح خشونت پنهان در لایه‌های زیرین جامعه مدرن ژاپن می‌پردازد. پس از زلزله  وحشتناکی که در سال 1995 در شهر کوبه  ژاپن رخ داد، موراکامی شش داستان درباره  شش شخصیت مختلف نوشت که هر کدام در نقاط مختلف جهان زندگی می‌کردند و به‌ظاهر هیچ ارتباطی با شهر کوبه و زلزله‌ای که در این شهر اتفاق افتاد، نداشتند، اما زندگی هر یک از آن‌ها تحت تأثیر این زلزله به‌کلی تغییر می‌کند.
 «وضعیت اقتصادی در اوج شکوفایی بود و مردم آن‌قدر پول داشتند که نمی‌دانستند با آن چه‌کار کنند. در همین حال بود که زلزله اتفاق افتاد..» این‌ها سطرهایی از داستان موراکامی است با این تفاوت که در زلزله استان کرمانشاه هیچ شکوفایی اقتصادی وجود نداشته و داستان کولبرهایی که با به خطر انداختن جان خود در پی لقمه نانی در نواحی کوهستانی غرب ایران هستند، به‌خوبی وضعیت اقتصادی این منطقه را نشان می‌دهد. بااین‌همه زلزله‌ها نیز ازجمله اتفاقاتی هستند که نظیر جنگ تأثیر قطعی بر اقتصاد می‌گذارند و آثار آن تا سال‌ها و کما دهه‌ها باقی است. بنابراین شایسته است که با توجه به جغرافیای زلزله‌خیز ایران برای مقابله با آن، با سازوکارهای اقتصادی و تدوین برنامه‌ها و راهبردهای بلندمدت چاره اساسی اندیشید، چه آنکه متأسفانه تدبیرها در رابطه با زلزله در ایران هنوز مقطعی، ناسنجیده و ناکارآمد هستند.
چنانکه عیان‌ترین چهره‌ای که در زلزله اخیر غرب ایران اتفاق افتاد و در عکس‌ها و تصویرهایی که از مناطق زلزله‌زده سرپل ذهاب و گیلان غرب منتشرشده، تصویر خانه‌های به‌ظاهر تازه‌سازی است که در اثر زلزله از بین رفته‌اند؛ فروپاشی خانه‌هایی که مقاوم نبوده و از ساخت‌وساز اصولی برخوردار نبوده‌اند و به نظر می‌رسد که شدت ابعاد این فاجعه نه براثر قهر طبیعت بلکه بیشتر براثر فقر مصالح ساختمانی و عدم ساخت‌وساز اصولی در خانه‌های مسکونی بوده است.
رشد ۵۱۳ واحدی شاخص برای فتح کانال ۸۹ هزار واحدی
شاخص کل قیمت و بازده نقدی بورس اوراق بهادار تهران در پایان معاملات سه‌شنبه ۳۰ آبان ماه ۹۶ با افزایش ۵۱۳ واحدی معادل ۰٫۵۸ درصد به رقم ۸۸ هزار و ۷۷۴ واحد رسید. تالار شیشه‌ای در سومین روز کاری هفته شاهد روند صعودی اکثر شاخص‌های منتخب بود. نماد فولاد (فولاد مبارکه اصفهان) با ۱۴۰ واحد  افزایش بیشترین تأثیر مثبت را در رشد شاخص کل بهابازار داشت. بعد از زلزله اکثر نمادهای مربوط به بخش ساختمان با رشد مثبت مواجه بودند.
اشتغال مناطق زلزله‌زده
با نگاهی به جمعیت فعال در گروه‌های عمده فعالیت در شهرستان‌های زلزله‌زده استان کرمانشاه می‌توان به بررسی دقیق اقتصاد این مناطق و برنامه‌ریزی جهت بهبود امور آن‌ها پرداخت. بر اساس سرشماری سال 1390 عمده فعالیت در اکثر مناطق زلزله‌زده در بخش کشاورزی اما شهرستان سرپل ذهاب بیشترین مشاغل را در صنایع ساختمانی به خود اختصاص داده است. با توجه به اینکه بیشتر جمعیت این شهرستان‌ها در بخش کشاورزی، باغداری و دامداری مشغول به کار هستند اولویت اول حمایت از مشاغل در این بخش‌ها قرار می‌گیرد.
خسارت زلزله در بخش کشاورزی کرمانشاه 8 هزار میلیارد ریال
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه برآورد اولیه خسارت بخش کشاورزی استان را در مناطق زلزله‌زده بیش از 8 هزار میلیارد ریال اعلام کرد.خسرو شهبازی افزود: این میزان خسارت در بخش‌های مختلف به بخش کشاورزی واردشده است. به گفته او  بیش از 100 دستگاه ماشین‌آلات سنگین متعلق به شرکت‌های پیمانکار طرف قرارداد سازمان جهاد کشاورزی از روز اول زلزله، در اختیار ستاد مدیریت بحران استان قرارگرفته مشغول کمک به مردم زلزله‌زده شدند. او به تلفات دام در زلزله اخیر نیز اشاره کرد و گفت: در بحث دفن تلفات دام 14 اکیپ دامپزشکی از شهرستان‌ها در مناطق زلزله‌زده کار بیرون کشیدن تلفات و دفن بهداشتی آن را انجام می‌دهند.شهبازی افزود: در 500 روستای استان تلفات دام داشتیم که بر اساس برآورد اولیه تلفات شامل 197 هزار رأس دام سبک و 3800 رأس دام سنگین است.
ویرانه‌های کرمانشاه
آنچه در کرمانشاه رخ داد تنها یک زلزله نبود، بلکه چالشی در نظام مدیریتی کشور بود. مردم با فرستادن کمک های خود به کرمانشاه و حرکات خودجوش در فضای مجازی یک سره به این مسئله تاکید می‌کردند که مدیریت بحران خود بحران‌زده است. سال‌های پیش سازمان­های سنتی مانند مساجد، هیئت‌ها و خیریه‌ها نقش پررنگ‌تری در این امور ایفاء می‌کردند اما در زلزله اخیر کمتر کسی به آن‌ها مراجعه می‌کرد. صادق زیباکلام در چهار روز دو میلیارد کمک جمع کرد و موارد دیگر.
مردم در فضای مجازی خود زیرساختی قوی تشکیل داده بودند و توانستند ضعف مدیریتی را تا حدودی پوشش دهند. گرچه تضعیف نهادی مانند هلال‌احمر که متولی این امور است کار درستی نیست، اما در اینجا صحبت درباره نظام مدیریتی و عدم اعتماد مردم به آن است. آنچه این مسئله را پررنگ‌تر می­ کرد بی‌اعتمادی مردم، چه آسیب دیدگان چه کمک‌رسانان، به صحت و سرعت عمل نهادهایی بود که عموماً در این بلایا بازیگران اصلی هستند. پای صحبت هرکس که می‌نشستی تا او را قانع کنی کمک‌ها را به سازمان‌های مربوط تحویل دهید قاطعانه از ترسشان می‌گفتند که نکند به دست زلزله‌زدگان نرسد.
 این‌ها همه ریشه در مسائلی همچون فساد، سوء مدیریت، عدم شفافیت، قانون‌گریزی، قول­های بدون عمل، اخبار نادرست و خیلی مسائل دیگر دارد که باعث شد مردم خود میدان‌دار این موضوع باشند. در سال‌های اخیر متوجه هستیم که در هر مسئله‌ای بخش خصوصی به مدد فضای مجازی از دولتی‌ها پیشی گرفته است. آن­ها خود هریک رسانه‌ای قوی تشکیل داده‌اند و به همدیگر اعتماد دارند. قدرت این اعتماد فضایی جدا ازآنچه دولت در آن مداخله‌گر هست تشکیل داده است. به قولی نقش شهروندان از “مشارکت مدنی” به “مدیریت مدنی” تغییریافته است. شهروندان تنها به رأی دادن و اطاعت از قانون بسنده نمی­کنند بلکه خود وارد میدان می­شوند و در فرآیند تصمیم‌گیری نقش ایفا می­کنند.آن­ها به‌صراحت از عملکرد مدیران انتقاد می­کنند و نظام حکمرانی متمرکز و سلسله مراتبی که شهروندان در کف آن قرار دارند دیگر مطلوبشان نیست.
در این مواقع به‌طور طبیعی هر دولتي با روند موجود مقابله خواهد کرد که این نیز خود موجب شکاف بیشتر در میان مردم و دولت خواهد بود. قطعاً حرکت مردم در سال­های آینده در برابر چنین حوادثی با مدیریت و تجربه بهتری خواهد بود و قوی‌تر از زلزله کرمانشاه نمود خواهد داشت.


دیدگاه‌ها(۰)