۱۳۹۵ پنج شنبه ۵ اسفند
شماره‌های پیشین:
شماره ۲۷۷۰ - ۱۳۹۵ شنبه ۱۸ دي
کارآواها؛همنشینی کار و موسیقی
مهر‌آفرین زیارتی

پای دار قالی، هنگام درو، کنار تنور و تشت خمیر، دوشیدن شیر و زدن مشک، صدای چکش بر سر مسمار به هنگام گلافی، کشیدن تور بر پهنه خلیج فارس و دریا و کارگرانی که خالصانه عبادت می‌کنند با دانه‌های درشت عرق بر پیشانی، سرانگشتان پینه‌بسته بر دار قالی، آمیخته می‌شود با زمزمه و هم‌آوایی تا قوت حلال بر سفره‌ای ببرند به وسعت یک نان آسمانی.
جستجو در ریشه‌ موسيقي کار، موثر‌بودن نقش آن‌را بر زندگي روزانه مردم به‌ویژه زندگی مردم در روزگاران گذشته مشخص خواهد کرد. برخی می‌گویند که موسیقی کار را نباید به یک دوره تاریخی خاص نسبت بدهیم زیرا هر آنچه که به‌صورت بداهه به ذهن می‌رسد بر این نوع از موسیقی تاثیرگذار خواهد بود.
به فرمایش مولا علی (ع) کار عبادت است و از این رو است که همه آئین‌ها و آدابی که در زمان کار انجام می‌شود، بعد معنوی و روحانی خاص خود را دارد. این بعد معنوی در موسیقی نواحی ایران بسیار برجسته‌تر و رگه‌های مذهبی و انسانی بیشتری دارد. آنگاه که به‌شکل فردی و یا گروهی خوانده می‌شود، حس همدلی را در بین کارگران در هر حیطه کاری و البته در جنوب و بین کارگران و دریانوردان دریا نشان می‌دهد. آنها که به هنگام خواندن این نوع موسیقی، کارفرما ندارند.
کارگران در هر حوزه کاری در نقاط مختلف کشور و به‌ویژه در روستاها و شهرهای کوچک از کارآواها و یا همان موسیقی کار استفاده می‌کردند تا رنج و سختی کار را به این وسیله بر خود آسان‌تر کنند. از طرفی آشنایی نسل حاضر با کار‌آواها که به‌نوعی میراث فرهنگی ما است، می‌تواند این فرهنگ اصیل موسیقائی را حفظ و به نسل‌های آینده منتقل کند.
شاید طرح چند سوال در این زمینه بتواند ذهن ما را با این نوع موسیقی بیشتر آشنا کند. به همین خاطر بود که به سراغ یکی از پژوهشگران نام‌آشنای موسیقی جنوب، محسن شریفیان رفتیم. شریفیان در کتاب پژوهشی خود به‌نام «اهل ماتم»، علاوه بر آئین‌های سوگواری از موسیقی کار، موسیقی کودکان، موسیقی محفلی و… نیز سخن گفته است.
حتما برای شما نیز بسیار جالب خواهد بود که بگویم زمانی‌که برای طرح این موضوع با محسن شریفیان تماس گرفتم و از او خواستم تا در مورد کارآواها صحبت کنیم، ابتدا توضیح دادم محور این گفتگو درباره کارگران است. شریفیان در همان ابتدا کمی از قطعه کوتاهی از موسیقی کار دریانوردان آلبومش را زمزمه کرد و سپس از من خواست تا در مورد کارگر و این‌که چه تعریفی از این واژه مقدس دارم را توضیح دهم. تعریف من از واژه کارگر او را قانع نکرد و خواست تا در تماس بعدی ابتدا تعریف دقیق‌تری از کارگر را طبق قانون کار برایش بگویم و این خواسته باعث شد اطلاعات بیشتری در مورد کارگران و قوانین مربوط به آن‌ها را از اینترنت جستجو کرده و ارسال به همراه سوال‌هائی که درباره کارآواها داشتم برایش ارسال و اعتراف می‌کنم در جریان این جستجو متوجه شدم که چقدر نمی‌دانم‌هایم در مورد کارگران زیاد بود.
پاسخ شریفیان به پرسش‌هایی که در مورد کارآواها داشتم بسیار جالب و خواندنی بود که خلاصه‌ای از آن را در ادامه این گزارش می‌خوانید:
راجع به انواع موسيقي كار توضيح دهيد؟
آیا طبقه بندي خاصي بر روي موسيقي كار وجود دارد؟
موسیقی کار یکی از بخش‌های اصلی در موسیقی هر منطقه‌ای محسوب می‌شود و در بوشهر نیز از جایگاه خاص خود، برخوردار است. در پژوهشی که درمورد موسیقی جنوب به‌ویژه بوشهر انجام دادم، این موسیقی را به هفت دسته طبقه‌بندی کردم و موسیقی کار جز یکی از آنهاست.
موسیقی كار در جنوب را می‌توان به موسیقی کار در خشکی و موسیقی کار بر روی دریا طبقه‌بندی کرد. موسیقی دریا و دریانوردی در بوشهر و جنوب کشور بیشتر شامل نی‌مه‌ها می‌شود و همچنین در هنگام ساخت لنج و گلافی و سایر آوازهایی که جهت سرگرمی در زمان کار خوانده می‌شدند. در بخش خشکی نیز شامل موسیقی در زمان بنائی می‌شده که یکی از مطرح‌ترین آنها موسیقی کوبیدن ساروج در قدیم بوده که افراد با خواندن اشعار و هم‌نوایی با سرخوان، وی را همراهی و گفته‌های او را عینا تکرار کرده و با چوب مخصوص (تمر) به‌روی ساروج می‌کوبیدند. موسیقی روستائی منطقه نیز شامل موسیقی کشاورزان هنگام آبیاری، کاشت، داشت و برداشت بوده و یا چوپانان در هنگام گله‌داری با نوای نی، ترانه‌هایی اجرا می‌کردند که همه این کارآواها دارای زمینه مذهبی است.
موسيقي بومي چگونه بر موسيقي كار تاثير گذاشته است؟
قطعا موسیقی کار هر منطقه‌ای تحت تاثیر موسیقی بومی همان اقلیم است زیرا کار هر منطقه‌ای با بوم آن در ارتباط است مثل دریا و دریانوردی با بوشهر، طبیعتا این دو ، تحت تاثیر یکدیگر قرار می‌گیرند.
نقش مذهب بر روي موسيقي كار برجسته است. نظر شما در اين مورد چيست؟
ماهیت و مضامین کارآواهی جنوب و به‌خصوص نی‌مه‌ها، از اسلام الهام گرفته‌اند و غالبا نیز بر ادعیه‌ها تاکید می‌شود. موسیقی کار، يکي از شريفترين موسيقي‌هاست. چرا که تمام محتواي اين نغمه و ني‌مه‌ها، ذکر نام خدا و پيامبر و ائمه‌ معصومين‌(ع) ‌است. در موسيقي کار، انديشه و باورهاي فرهنگي و اجتماعي و ديني حضور دارند به‌عنوان مثال در موسیقی دریانوردان، کشتي براي دريانورد، حکم مسجد را دارد و برايش مقدس است چراکه آنها روزي خود را از کشتی و لنج مي‌گيرند و از خداوند و ائمه می‌خواهند که روزی بیشتری به آنها بدهند.
آيا در بوشهر موسيقي كار زنان هم وجود داشته و يا دارد؟
موسیقی که مربوط به کار زنان باشد، آنچنان مشهود نیست زیرا زنان در قدیم در مشاغلی مثل دریا و دریانوردی حضور نداشتند. اما آنچه می‌توان به‌هنوان موسیقی زنان از آن نام برد همان لالائی‌ها و یا آوازهائی است که برای فرزندان خود می‌خواندند. از طرفی نیز  در یکسری از رده‌بندی‌ها  در زمان کشاورزی و به هنگام کاشت، داشت و برداشت محصولات و یا در مورد زنان عشایر به هنگام بافت قالی، زدن‌مشک، دوشیدن شیر و … می‌توان موسیقی کار زنان را مشاهده کرد که در آن، زنان نقش داشتند که باز هم در بوشهر شاید به‌علت محدودیت‌های اجتماعی و یا عدم حضور زنان در کارهای خارج از منزل، این موضوع زیاد مشهود نیست. ولی زنان به‌علت ظرافت و نقشی که در منزل و همکاری در برخی امور بیرون از خانه داشتند و به آن اشاره کردم، کارآواهای مخصوص به خود را داشته و حتی می‌توان هم‌صحبتی آنان در قالب نغمه‌ها را با اشیا و ابزاری که با آن کار می‌کردند به‌عنوان موسیقی کار زنان نام برد.

 


دیدگاه‌ها(۰)